by Γράφει: Ο Δημήτρης Απόκης*
Η συνάντηση της Κωνσταντινούπολης
Η συνάντηση της Κωνσταντινούπολης ήταν η πρώτη κοινή συνάντηση της ομάδας R4 (Τουρκία, Σαουδική Αραβία, Πακιστάν και Αίγυπτος) με την E3 (Ηνωμένο Βασίλειο, Γαλλία και Γερμανία), συν την Ιταλία. Κατέληξε σε κοινή δήλωση της R4 και σε ευρύτερη δέσμευση για συνέχιση των διαβουλεύσεων σε τακτά διαστήματα.
Η δήλωση της R4 χαρακτήρισε την ισραηλινή κατοχή και τις πολιτικές ως θεμελιώδη πηγή περιφερειακής αστάθειας, κάλεσε για ταχεία εφαρμογή της λύσης δύο κρατών στα σύνορα της 4ης Ιουνίου 1967 με πρωτεύουσα την Ανατολική Ιερουσαλήμ, καταδίκασε τους οικισμούς και τη βία των εποίκων και ζήτησε αδιάλειπτη βοήθεια και ανασυγκρότηση στη Γάζα.
- Για την Υεμένη καταδίκασε έντονα τις επιθέσεις των Χούθι κατά της Σαουδικής Αραβίας (συμπεριλαμβανομένων αμάχων και υποδομών) και κατά της ναυσιπλοΐας στην Ερυθρά Θάλασσα και στον Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, εξέφρασε αλληλεγγύη προς τη Σαουδική Αραβία και κάλεσε για επιστροφή στην πολιτική διαδικασία.
Για τη σύγκρουση ΗΠΑ/Ισραήλ με το Ιράν και τα Στενά του Ορμούζ επέμεινε αποκλειστικά στον διάλογο και τη διπλωματία, υποστήριξε το Μνημόνιο της Ισλαμαμπάντ, απέρριψε επιθέσεις σε πολιτικές υποδομές και πλοία και ζήτησε ταχεία επανέναρξη της απρόσκοπτης ναυσιπλοΐας.
Οι διευρυμένες συνομιλίες των οκτώ χωρών κάλυψαν τα ίδια ζητήματα συν τον πόλεμο Ρωσίας-Ουκρανίας (με έμφαση στην αποτροπή επέκτασης στη Μαύρη Θάλασσα). Οι συμμετέχοντες τόνισαν ότι περαιτέρω στρατιωτική κλιμάκωση, ιδιαίτερα νέες επιθέσεις στο Ιράν, θα είχε μόνο χαμένους και θα διατάρασσε περαιτέρω τις παγκόσμιες αγορές ενέργειας. Συμφώνησαν να διατηρήσουν το σχήμα.
Επιπτώσεις στο πλαίσιο ασφάλειας και ενέργειας της Ανατολικής Μεσογείου
Η ατζέντα της Κωνσταντινούπολης επικεντρώθηκε στον Κόλπο, την Υεμένη, τον Ορμούζ, την Παλαιστίνη και την Ουκρανία και όχι στην Ανατολική Μεσόγειο καθαυτή. Οι έμμεσες επιπτώσεις είναι ωστόσο σημαντικές.
Πρώτον, η συνεχιζόμενη διαταραχή του Ορμούζ (και η υπολειπόμενη πίεση των Χούθι στον Μπαμπ ελ-Μαντέμπ) διατηρεί τις παγκόσμιες τιμές ενέργειας σε υψηλά επίπεδα και ενισχύει τη μακροπρόθεσμη στρατηγική αξία των έργων φυσικού αερίου και ηλεκτρικής διασύνδεσης της Ανατολικής Μεσογείου.
- Ταυτόχρονα, η προσπάθεια της Τουρκίας να ενισχύσει τη θέσης της μέσω της επικύρωσης του παράνομου τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Λιβύη, λειτουργεί κατά των έργων αυτών, διότι έχει ως στόχο να περιπλέξει οποιονδήποτε συνεχή θαλάσσιο διάδρομο από την Ελλάδα προς την Κύπρο και περαιτέρω προς το Ισραήλ.
Δεύτερον, η Συμμαχία της Μέκκας και η επιτυχής σύγκληση μεγάλων ευρωπαϊκών δυνάμεων στην Κωνσταντινούπολη καταδεικνύουν την αυξανόμενη ικανότητα της Τουρκίας να προβάλλει τόσο στρατιωτικό όσο και διπλωματικό βάρος.
Σε συνδυασμό με το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» και την επικύρωση του παράνομου τουρκολιβυκού μνημονίου από το Κοινοβούλιο της Λιβύης, η Άγκυρα προσπαθεί να μειώσει την επιχειρησιακή ελευθερία άλλων δρώντων να πραγματοποιούν έρευνες, να τοποθετούν καλώδια ή να αναπτύσσουν υποδομές σε αμφισβητούμενα ύδατα χωρίς τουρκικό συντονισμό.
Έργα όπως ο Μεγάλος Θαλάσσιος Διασυνδετήριος Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ έχουν ήδη γίνει αντικείμενο αμφισβήτησης από την Τουρκία. Το καθαρό αποτέλεσμα είναι ένα πιο αμφισβητούμενο περιβάλλον ασφάλειας και ενέργειας, στο οποίο η Τουρκία προσπαθεί να αυξήσει το κόστος μονομερών ενεργειών του άξονα Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ, ενώ παρουσιάζεται ως απαραίτητος συνομιλητής για οποιοδήποτε σταθερό θαλάσσιο και ενεργειακό καθεστώς.
Επιπτώσεις για την Ελλάδα, την Κύπρο και το Ισραήλ
Η Ελλάδα και η Κύπρος αντιμετωπίζουν ενισχυμένη τουρκική προσπάθεια παράνομων νομικών και πολιτικών αξιώσεων να εμποδίσει Έργα ενέργειας και συνδεσιμότητας που στοχεύουν στη σύνδεση της Κυπριακής Δημοκρατίας με το ευρωπαϊκό δίκτυο.
Η ευρωπαϊκή συμμετοχή στις συνομιλίες της Κωνσταντινούπολης είναι λάθος να αγνοηθεί και πρέπει να εκληφθεί, ως προθυμία βασικών κρατών-μελών να εμπλακούν με την Τουρκία σε ζητήματα Κόλπου και ενέργειας, ακόμη και ενώ η ΕΕ στο σύνολό της απορρίπτει το μνημόνιο Τουρκίας–Λιβύης.
- Το Ισραήλ αντιμετωπίζει ένα πιο δύσκολο διπλωματικό περιβάλλον στο παλαιστινιακό ζήτημα. Η δήλωση της R4 είναι σαφής στο να παρουσιάζει την ισραηλινή κατοχή ως βασική αιτία αστάθειας και να απαιτεί ένα συνεχόμενο παλαιστινιακό κράτος. Η παρουσία της E3 συν της Ιταλίας δίνει σε αυτή τη γλώσσα ευρύτερο ακροατήριο.
Στο ενεργειακό και θαλάσσιο μέτωπο, το παράνομο μνημόνιο Τουρκίας–Λιβύης και οι τουρκικές αντιρρήσεις σε έργα διασύνδεσης απειλούν την πρακτική βιωσιμότητα του τριγώνου ενέργειας και ασφάλειας Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ (συμπεριλαμβανομένης της πρόσφατης αμυντικής-βιομηχανικής συνεργασίας).
Το Ισραήλ έχει ήδη καταδικάσει την κύρωση από τη Λιβύη. Η Συμμαχία της Μέκκας, αν και προσανατολισμένη κυρίως στον Κόλπο, σηματοδοτεί επίσης μια πιο διεκδικητική περιφερειακή στάση της Τουρκίας, την οποία το Ισραήλ θεωρεί μακροπρόθεσμη ανταγωνιστική πρόκληση, ιδιαίτερα στη Συρία και στην ευρύτερη Ανατολική Μεσόγειο.
- Καμία από αυτές τις επιπτώσεις δεν είναι αυτόματη ή απόλυτη. Η Ελλάδα, η Κύπρος και το Ισραήλ διατηρούν ισχυρούς διμερείς και τριμερείς στρατιωτικούς και ενεργειακούς δεσμούς, αμερικανική εμπλοκή μέσω του σχήματος 3+1 και την επίσημη αντίθεση της ΕΕ και αρκετών μελών της στη γραμμή Τουρκίας–Λιβύης.
Η συνάντηση της Κωνσταντινούπολης δεν αναδιατάσσει αυτές τις ευθυγραμμίσεις, αλλά ενισχύει την προσπάθεια της Τουρκίας για αύξηση του πολιτικού και επιχειρησιακού κόστους.
Σχέσεις Τουρκίας–Αιγύπτου υπό το πρίσμα της κύρωσης από τη Λιβύη
Η συμμετοχή της Αιγύπτου στην R4 και στις συνομιλίες της Κωνσταντινούπολης, μαζί με την προσφορά αμυντικής υποστήριξης στη Σαουδική Αραβία, υποδηλώνει ρεαλιστική βελτίωση των σχέσεων με την Τουρκία.
Κοινά συμφέροντα στην αποκλιμάκωση γύρω από το Ιράν, την ελευθερία ναυσιπλοΐας και μια σταθερή στάση στο παλαιστινιακό ζήτημα παρέχουν κοινό έδαφος. Η Αίγυπτος, ωστόσο, δεν έχει ενταχθεί, μέχρι στιγμής, στη Συμμαχία της Μέκκας.
Η κύρωση από τη Λιβύη επαναφέρει ένα σαφές σημείο τριβής. Η Αίγυπτος αντιτάχθηκε σταθερά στο παράνομο τουρκολυβικό μνημόνιο για νομικούς και γεωπολιτικούς λόγους και κήρυξε την πρόσφατη κύρωση άκυρη. Η στρατηγική προτίμηση του Καΐρου ήταν εδώ και καιρό ο περιορισμός της τουρκικής θαλάσσιας εμβέλειας και η διατήρηση των δικών του συμφερόντων στην Ανατολική Μεσόγειο και στην πολιτική της Λιβύης.
- Το γεγονός ότι το ανατολικό λιβυκό κοινοβούλιο (ιστορικά πιο κοντά στις αιγυπτιακές και άλλες περιφερειακές προτιμήσεις) πραγματοποίησε την κύρωση δεν διαγράφει τις αιγυπτιακές αντιρρήσεις.
Η σχέση χαρακτηρίζεται επομένως καλύτερα ως επιλεκτική συνεργασία: εμβάθυνση στην ασφάλεια του Κόλπου, στη διπλωματία του Ορμούζ και στο παλαιστινιακό ζήτημα, ενώ παραμένει περιορισμένη από τις διαφορές οριοθέτησης θαλασσίων ζωνών και ζητημάτων που σχετίζονται με τη Λιβύη.
Πλήρης ευθυγράμμιση είναι απίθανη βραχυπρόθεσμα. Η διαχειριζόμενη αντιπαλότητα εντός ευρύτερου πλαισίου συντονισμού είναι η πιο πιθανή πορεία.
Σημασία της συμμετοχής συγκεκριμένων ευρωπαϊκών χωρών αντί της ΕΕ
Η παρουσία του Ηνωμένου Βασιλείου, της Γαλλίας, της Γερμανίας και της Ιταλίας, αντί για θεσμική εκπροσώπηση της ΕΕ, είναι σκόπιμη και σημαντική. Η E3 είναι οι μακροχρόνιοι ευρωπαϊκοί συνομιλητές στο ιρανικό πυρηνικό ζήτημα. Η θεσμική μνήμη και τα κανάλια τους παραμένουν σχετικά με οποιαδήποτε αποκλιμάκωση σχετικά με τον Ορμούζ ή το Ιράν.
Η Ιταλία, ως μεγάλη μεσογειακή δύναμη και εισαγωγέας ενέργειας, έχει άμεσα συμφέροντα τόσο στην κυκλοφορία Ορμούζ/Μπαμπ ελ-Μαντέμπ όσο και σε ζητήματα Ανατολικής Μεσογείου. Αυτά τα κράτη μπορούν να συζητούν την ελευθερία ναυσιπλοΐας, τις επιπτώσεις στις τιμές ενέργειας, την Υεμένη και την Ουκρανία με μεγαλύτερη επιχειρησιακή ευελιξία από την ΕΕ στο σύνολό της.
- Ένα σχήμα σε επίπεδο ΕΕ θα εισήγαγε τις ενοποιημένες θέσεις της Ένωσης για την Ανατολική Μεσόγειο (ισχυρή υποστήριξη προς την Ελλάδα και την Κύπρο στην οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών, απόρριψη του μνημονίου Τουρκίας–Λιβύης) και σε άλλα ζητήματα όπου η συναίνεση είναι δυσκολότερη.
- Συναντώντας εκτός του πλαισίου της ΕΕ, οι συμμετέχοντες απέφυγαν αυτούς τους περιορισμούς, ενώ εξακολουθούσαν να εμπλέκουν τα ευρωπαϊκά κράτη που επηρεάζονται περισσότερο από διαταραχές ενέργειας και ναυσιπλοΐας.
Για την Τουρκία το σχήμα καταδεικνύει την ικανότητα της Άγκυρας να συγκαλεί βασικές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες σε περιφερειακές κρίσεις, ενισχύει τον ρόλο της ως μεσολαβητή και μειώνει τον κίνδυνο οι διαφορές της Ανατολικής Μεσογείου να κυριαρχούν αυτόματα σε κάθε αλληλεπίδραση. Για τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες προσφέρει κανάλι επιρροής στα αποτελέσματα Ορμούζ και Υεμένης που επηρεάζουν τις οικονομίες τους χωρίς να απαιτείται πλήρης συναίνεση της ΕΕ ή να φαίνεται ότι εγκρίνουν τις τουρκικές θαλάσσιες αξιώσεις.
Συνοπτικά, η συνάντηση της Κωνσταντινούπολης εδραιώνει μια τουρκο-κεντρική διπλωματική πλατφόρμα προσανατολισμένη στον Κόλπο και την Παλαιστίνη, ενισχύει την πρακτική θέση της Τουρκίας στην Ανατολική Μεσόγειο μέσω της ταυτόχρονης κύρωσης του τουρκολιβυκού μνημονίου και δημιουργεί επιλεκτικές ευκαιρίες συνεργασίας με την Αίγυπτο και με μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις.
- Δεν διαλύει τον άξονα Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ ούτε εξαλείφει τις αιγυπτιακές επιφυλάξεις για το παράνομο τουρκολυβικό μνημόνιο, αλλά αυξάνει το κόστος της αγνόησης των παράνομων τουρκικών προτιμήσεων και καταδεικνύει την αυξανόμενη πυκνότητα εναλλακτικών ρυθμίσεων ασφάλειας και διπλωματίας στην ευρύτερη περιοχή.
Οι εξελίξεις αυτές, ωστόσο, αποκαλύπτουν με έντονο τρόπο και την ανικανότητα της κυβέρνησης του Κυριάκου Μητσοτάκη. Η πολιτική κατευνασμού που εφαρμόζει συστηματικά έναντι της Τουρκίας δεν κατάφερε ούτε να αποτρέψει την ενίσχυση της τουρκικής θέσης ούτε να διασφαλίσει ουσιαστική ευρωπαϊκή ή διεθνή στήριξη στα ελληνικά συμφέροντα.
Αντίθετα, οδηγεί την Ελλάδα σε προοδευτική διπλωματική περιθωριοποίηση, όπου η χώρα παρακολουθεί ως θεατής τη διαμόρφωση νέων περιφερειακών σχημάτων και ενέχει τον κίνδυνο τελικά να αποδεχθεί αρνητικούς συμβιβασμούς εις βάρος του εθνικού συμφέροντος.
*Διεθνολόγος, με ειδίκευση στην Αμερικανική Εξωτερική Πολιτική
