by Ο Ελύτης στο Αλβανικό Έπος
Ο Οδυσσέας Αλεπουδέλης —ο μετέπειτα Νομπελίστας ποιητής Οδυσσέας Ελύτης— δεν ήταν μόνο ο ποιητής του φωτός και του Αιγαίου. Το 1940 φόρεσε τη στολή του έφεδρου ανθυπολοχαγού, πολέμησε στο αλβανικό μέτωπο και μετέτρεψε την εμπειρία του πολέμου σε ένα από τα πιο δυνατά ποιήματα της νεότερης ελληνικής λογοτεχνίας.
Ο Οδυσσέας Αλεπουδέλης γεννήθηκε στο Ηράκλειο της Κρήτης το 1911, ενώ η οικογένειά του εγκαταστάθηκε στην Αθήνα όταν ήταν ακόμη παιδί. Το λογοτεχνικό του ψευδώνυμο, «Ελύτης», έγινε το όνομα με το οποίο αναγνωρίστηκε παγκόσμια· το 1979 τιμήθηκε με το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας.
Πριν από τον πόλεμο είχε ήδη αρχίσει να διαμορφώνει το ποιητικό του έργο μέσα στο κλίμα της Γενιάς του Τριάντα. Η ποίησή του συνδύαζε τον μοντερνισμό με το ελληνικό τοπίο, το φως, τη θάλασσα και τη λαϊκή παράδοση.in+1
Η επιστράτευση του 1940
Στις 28 Οκτωβρίου 1940, ο 29χρονος Αλεπουδέλης παρουσιάστηκε στο Α΄ Κέντρο Επιστρατεύσεως του Α΄ Σώματος Στρατού με τον βαθμό του έφεδρου ανθυπολοχαγού. Την επόμενη ημέρα τοποθετήθηκε στη Διλοχία Διοικήσεως του Στρατηγείου του Α΄ Σώματος Στρατού στο Ψυχικό.
Λίγες μέρες αργότερα το Στρατηγείο μετακινήθηκε στην Καλαμπάκα και στη συνέχεια στο Μέτσοβο. Στις 11 Δεκεμβρίου 1940 ο Ελύτης μετατέθηκε στη ζώνη πυρός και, μετά τα Χριστούγεννα, προωθήθηκε στη γραμμή Καλλαράτες–Μπολένα, στην Πίνδο.
Στο μέτωπο της Πίνδου
Η εμπειρία του Ελύτη στο μέτωπο δεν ήταν αφηρημένη ή αποστασιοποιημένη. Ήταν μέλος μιας στρατιωτικής μονάδας σε συνθήκες χειμώνα, κακουχιών, πυροβολισμών και συνεχούς κινδύνου, σε ένα από τα δυσκολότερα θέατρα του ελληνοϊταλικού πολέμου.
Ο ίδιος υποστήριξε αργότερα ότι «το κύριο βάρος του πολέμου το σήκωσαν οι ανθυπολοχαγοί». Αυτή η διαπίστωση εξηγεί γιατί, όταν αποφάσισε να γράψει για τον πόλεμο, επέλεξε να ηρωοποιήσει όχι έναν στρατηγό ή έναν θρύλο, αλλά έναν άγνωστο χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας.
Η καθημερινότητα του μετώπου δεν περιοριζόταν στις μάχες. Οι στρατιώτες αντιμετώπιζαν κρύο, κρυοπαγήματα, ψείρες, πείνα, κακή υγιεινή και ασθένειες· ο τύφος ήταν από τις πιο σοβαρές απειλές.
Ο Ελύτης είπε αργότερα ότι έπινε νερό «όπου βρίσκαμε», ανάμεσα στα πτώματα μουλαριών, και ότι το νερό ήταν μολυσμένο. Αυτή η λεπτομέρεια αποτυπώνει την απόγνωση των συνθηκών και εξηγεί τη μόλυνση που τον έπληξε.
Η αρρώστια και η επιστροφή
Τον Φεβρουάριο του 1941 ο Ελύτης προσβλήθηκε από βαρύ κοιλιακό τύφο. Μεταφέρθηκε αρχικά στο Δέλβινο και στη συνέχεια στο Νοσοκομείο Αξιωματικών Ιωαννίνων, το λεγόμενο «Ρουμανικόν», ενώ μετά από μια περιπετειώδη πορεία κατέληξε στην Αθήνα.
Η αρρώστια τον έσωσε από τη συνέχεια των επιχειρήσεων, αλλά δεν διέγραψε την εμπειρία του μετώπου. Αντίθετα, αποτέλεσε καθοριστικό υλικό για την ποιητική του ωρίμανση: ο πόλεμος τον ώθησε από τον καθαρά λυρικό κόσμο του φωτός προς την ιστορία, τη θυσία και το συλλογικό αίσθημα.
Το «Άσμα ηρωικό και πένθιμο»
Η Αλβανία δεν αποτέλεσε απλώς ένα βιογραφικό επεισόδιο. Ο Ελύτης έγραψε ότι του έμαθε τον «ομαδικό πλέον, όχι τον προσωπικό» αγώνα, μετατοπίζοντας την ποίησή του από την ατομική λυρική εμπειρία προς την ιστορία, τη θυσία και τη συλλογική μνήμη.
Το 1945 ο Ελύτης δημοσίευσε στο περιοδικό Τετράδιο το «Άσμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας». Το ποίημα δεν είναι απλώς ελεγείο για έναν πεσόντα· είναι ύμνος σε όλους όσους πολέμησαν στο Αλβανικό Έπος.
Ο «χαμένος ανθυπολοχαγός» λειτουργεί συμβολικά. Στην ποίηση του Ελύτη, ο νεκρός αξιωματικός ανασταίνεται μέσα στην ανοιξιάτικη ελληνική φύση· η θυσία δεν κλείνει σε ήττα, αλλά εντάσσεται σε μια ευρύτερη αίσθηση συνέχειας, ελευθερίας και ελληνικότητας.
Το έργο αποτέλεσε μία από τις σημαντικότερες καλλιτεχνικές αποτυπώσεις του 1940. Το 1968 μελοποιήθηκε από τον Νότη Μαυρουδή ως λαϊκό ορατόριο για φωνή, χορωδία και ορχήστρα.
Με λίγα λόγια, ο Ελύτης δεν έζησε τον πόλεμο από ασφαλή απόσταση: τον βίωσε ως ανθυπολοχαγός στην πρώτη γραμμή, κόντεψε να πεθάνει από τύφο και μετέτρεψε αυτή τη βιωμένη τραγωδία σε ποίηση για τον άγνωστο ήρωα του 1940
Ο Ελύτης σήμερα
Η ιστορία του ανθυπολοχαγού Οδυσσέα Αλεπουδέλη δείχνει ότι ο Ελύτης δεν υπήρξε θεατής του 1940. Γνώρισε το μέτωπο από μέσα, αρρώστησε σε αυτό και μετέτρεψε τη σκληρή εμπειρία σε ποίηση που εξακολουθεί να μιλά για θυσία, αξιοπρέπεια και εθνική αντίστασΤο Αλβανικό Έπος δεν έμεινε μόνο στα στρατιωτικά χρονικά. Μέσα από το «Άσμα ηρωικό και πένθιμο», ο Ελύτης έδωσε στον απλό ανθυπολοχαγό —και, μαζί του, σε όλους τους αγνώστους μαχητές του 1940— μια θέση στη συλλογική μνήμη της Ελλάδας.
