Γράφει: Ο Μανώλης Χαιρετάκης
Και οι άνθρωποι και το μοτίβο που εφαρμόζεται είναι ίδια κάθε φορά
Υπάρχει μια στιγμή, συνήθως μέσα στο πρώτο εικοσιτετράωρο, που το θέμα παύει να είναι το γεγονός και γίνεται η ερμηνεία του.
Βγαίνει μια ταινία. Κυκλοφορεί μια σειρά. Ξεσπά μια δημόσια διαμάχη. Ανακοινώνεται ένα μέτρο. Και πριν προλάβει να καταλαγιάσει η πρώτη εντύπωση, έχει ήδη στηθεί ολόκληρος μηχανισμός που εξηγεί στον κόσμο τι ακριβώς είδε.
Δημοσιογράφοι, ηθοποιοί, σχολιαστές, influencers, ιστοσελίδες και χιλιάδες λογαριασμοί λένε περίπου το ίδιο πράγμα. Όχι απλώς συμφωνούν στην ουσία. Χρησιμοποιούν τις ίδιες λέξεις, τα ίδια παραδείγματα, τους ίδιους χαρακτηρισμούς και την ίδια ειρωνεία απέναντι σε όποιον διαφωνεί. Κάποια στιγμή η ομοιότητα παύει να μοιάζει τυχαία.
Κάποιες φορές καταφεύγουν σε ακραίους χαρακτηρισμούς. ¨Οποιος δεν καταλαβαίνει το αφήγημα είναι φοβικός, συντηρητικός ακόμα και φασίστας με τη νεολογική σημασία της λέξης. Ναι φασίστας, είσαι εσύ που δεν δέχεσαι αδιαμαρτύρητος της άποψή αυτή και όχι αυτοί που με ψυχολογική βία προσπαθούν να σου την επιβάλουν.
Το πείραμα του 2018
Το 2018 ένα αμερικανικό μέσο συγκέντρωσε πλάνα από δεκάδες τοπικούς τηλεοπτικούς σταθμούς που ανήκαν στον ίδιο όμιλο, τον Sinclair Broadcast Group. Οι παρουσιαστές, σε διαφορετικές πόλεις, μπροστά σε διαφορετικά κοινά, διάβαζαν κατά λέξη το ίδιο κείμενο για τον κίνδυνο των ψευδών ειδήσεων. Το βίντεο έγινε διάσημο επειδή έδειξε κάτι που συνήθως δεν φαίνεται. Ο όμιλος απάντησε ότι επρόκειτο για συνηθισμένη εταιρική πρακτική προώθησης μηνύματος, και μάλλον έλεγε την αλήθεια. Αυτό ακριβώς είναι το ενδιαφέρον.
Δεν χρειάζεται συνωμοσία για να μιλήσουν όλοι με μία φωνή. Αρκεί η ιεραρχία, το συμβόλαιο και η ανάγκη να μη χαλάσει κανείς τη σχέση του με το κέντρο που τον πληρώνει.
Η βιομηχανία της αμφιβολίας
Το πιο καλά τεκμηριωμένο παράδειγμα δεν προέρχεται από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αλλά από τα δικαστήρια. Σε εσωτερικό υπόμνημα καπνοβιομηχανίας του 1969, που δημοσιοποιήθηκε μέσα από δικαστικές διαδικασίες, καταγράφεται η στρατηγική με απόλυτη καθαρότητα: το προϊόν της εταιρείας απέναντι στην επιστημονική κριτική είναι η αμφιβολία, γιατί η αμφιβολία είναι ο καλύτερος τρόπος να ανταγωνιστείς ένα σύνολο δεδομένων που υπάρχει στο μυαλό του κοινού.
Δεν προσπάθησαν να αποδείξουν ότι το κάπνισμα είναι ακίνδυνο. Προσπάθησαν να πείσουν ότι το ζήτημα παραμένει ανοιχτό. Χρηματοδότησαν έρευνες, έστησαν ινστιτούτα με σοβαρά ονόματα, τροφοδότησαν άρθρα, εξασφάλισαν επιστήμονες πρόθυμους να εμφανίζονται ως ανεξάρτητες φωνές. Το κοινό δεν άκουγε μία εταιρεία. Άκουγε πολλές, διαφορετικές, φαινομενικά αυτόνομες πηγές να λένε το ίδιο πράγμα.
Η ίδια αρχιτεκτονική επανεμφανίστηκε αργότερα στη συζήτηση για το κλίμα, στη συζήτηση για τη ζάχαρη, στη συζήτηση για τα οπιοειδή. Άλλο αντικείμενο, ίδιο εργαλείο.
Πώς μοιάζει στην πράξη σήμερα
Πάρτε κάτι φαινομενικά αθώο, μια μεγάλη παραγωγή που δεν πάει καλά.
Το κοινό βλέπει αδύναμο σενάριο, χαρακτήρα χωρίς βάθος, μια επιλογή που ξενίζει. Και τότε αρχίζει η αναδιατύπωση. Δεν είδες μέτρια ταινία, δεν την κατάλαβες. Δεν σε ενόχλησε μια καλλιτεχνική επιλογή, φοβάσαι την αλλαγή. Δεν διαφωνείς με το αποτέλεσμα, έχεις πρόβλημα με το μήνυμα.
Στα σοβαρότερα ζητήματα το μοτίβο είναι πανομοιότυπο. Όταν τα στοιχεία δεν ταιριάζουν με το αφήγημα, δεν αλλάζει το αφήγημα. Αλλάζει ο στόχος. Η αντίφαση γίνεται παρεξήγηση, η αποτυχία γίνεται δύσκολη μεταρρύθμιση, η κριτική γίνεται κακή πρόθεση. Το ζητούμενο δεν είναι να σε πείσουν ότι έχουν δίκιο. Είναι να καθορίσουν εκ των προτέρων ποια ανάγνωση επιτρέπεται να θεωρείται λογική.
Ο ρόλος του καθενός
Ο επώνυμος δίνει κύρος. Ο influencer δίνει οικειότητα, γιατί μιλάει σαν φίλος και όχι σαν εκπρόσωπος. Το μέσο ενημέρωσης δίνει την αίσθηση της αντικειμενικότητας. Οι ανώνυμοι λογαριασμοί δίνουν όγκο και αναλαμβάνουν το κόστος της επίθεσης σε όποιον παρεκκλίνει.
Στο τέλος ο πολίτης δεν βλέπει μια άποψη. Βλέπει κάτι που μοιάζει με καθολική συμφωνία.
Υπάρχει και μια πιο πεζή διάσταση, ορατή σε κάθε ελληνική ειδησεογραφική ιστοσελίδα. Το δελτίο τύπου φτάνει το πρωί και μέχρι το μεσημέρι έχει αναπαραχθεί σχεδόν αυτούσιο σε δεκάδες σελίδες, με ίδιο τίτλο, ίδια σειρά παραγράφων, ίδιες φράσεις. Δεν χρειάστηκε καμία εντολή. Χρειάστηκε μόνο έλλειψη χρόνου, έλλειψη προσωπικού και ένα μοντέλο εσόδων που πληρώνει την ταχύτητα, όχι τον έλεγχο.
Το σημείο που προκαλεί την πραγματική έκπληξη
Και εδώ φτάνουμε στο πιο ενοχλητικό κομμάτι της παρατήρησης.
Δεν είναι μόνο ότι επαναλαμβάνεται το ίδιο μοτίβο. Είναι ότι το υπηρετούν, κάθε φορά, τα ίδια πρόσωπα, οι ίδιοι άνθρωποι.
Οι ίδιοι σχολιαστές που εξήγησαν γιατί δεν καταλάβαμε την ταινία, εξηγούν λίγους μήνες αργότερα γιατί δεν καταλάβαμε το οικονομικό μέτρο. Τα ίδια ονόματα που υπερασπίστηκαν μια εταιρική επιλογή, εμφανίζονται στην επόμενη διαμάχη με την ίδια ένταση, για θέμα εντελώς άσχετο με το προηγούμενο. Οι ίδιοι λογαριασμοί που χλεύασαν τους αμφισβητίες σε ένα ζήτημα υγείας, βρίσκονται στην πρώτη γραμμή σε ένα ζήτημα εξωτερικής πολιτικής, μετά σε ένα ζήτημα ταυτότητας, μετά σε ένα ζήτημα ενέργειας.
Το εντυπωσιακό δεν είναι η άποψη. Είναι η γεωγραφία της. Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει βαθιά γνώση για δύο ή τρία πράγματα. Δύσκολα έχει την ίδια βεβαιότητα για δεκαπέντε άσχετα μεταξύ τους θέματα, πάντα από την ίδια πλευρά, πάντα με την ίδια ώρα εκκίνησης.
Δεν χρειάζεται να υποθέσουμε αποστολή οδηγιών για να το εξηγήσουμε, και θα ήταν ανέντιμο να το ισχυριστούμε χωρίς απόδειξη. Υπάρχουν πιο απλές εξηγήσεις και είναι όλες τους ανησυχητικές με τον δικό τους τρόπο. Οι λίστες των καλεσμένων στα πάνελ είναι μικρές και ανακυκλώνονται. Οι επαγγελματικές σχέσεις έχουν διάρκεια. Η πρόσβαση σε πηγές, σε ραντεβού, σε χορηγίες και σε συνεργασίες δεν είναι δωρεάν, πληρώνεται με προβλεψιμότητα. Και σε κάθε χώρο υπάρχει μια γραμμή που δεν γράφτηκε ποτέ πουθενά, αλλά όλοι γνωρίζουν πού περνάει.
Ένας οργανωμένος μηχανισμός επιρροής δεν χρειάζεται όλοι οι κρίκοι του να ξέρουν ποιος τον έθεσε σε κίνηση. Αρκεί να ξέρουν τι ανταμείβεται και τι κοστίζει.
Τι μπορεί να κάνει κανείς
Δεν προτείνω καχυποψία απέναντι σε όλα, γιατί η γενικευμένη καχυποψία είναι η άλλη όψη του ίδιου προβλήματος. Όποιος δεν πιστεύει τίποτα, τελικά πιστεύει ό,τι του βολεύει.
Προτείνω κάτι πιο απλό. Παρατηρήστε τον χρόνο. Πόσο γρήγορα εμφανίστηκε η ερμηνεία σε σχέση με τα στοιχεία. Παρατηρήστε το λεξιλόγιο. Αν επαναλαμβάνεται η ίδια σπάνια φράση από ανθρώπους που δεν γνωρίζονται μεταξύ τους, κάπου υπάρχει κοινή πηγή. Παρατηρήστε ποιος πληρώνει τη σκηνή πάνω στην οποία στέκεται αυτός που μιλάει. Και παρατηρήστε αν το επιχείρημα αφορά το θέμα ή τον χαρακτήρα εκείνου που ρωτάει.
Όταν η απάντηση σε μια ένσταση είναι σταθερά ένας χαρακτηρισμός για αυτόν που την υποβάλλει, το πιθανότερο είναι ότι η ένσταση δεν είχε απάντηση.
Ίσως αυτό να είναι και το πιο αποτελεσματικό τέχνασμα της εποχής. Όχι να κρύψουν ότι προσπαθούν να σε επηρεάσουν, αλλά να σε πείσουν ότι κανείς δεν προσπαθεί.
