by Γράφει: Ο Δημήτρης Απόκης*
Συγκατάθεση στην τουρκική αλαζονεία
Οι εξελίξεις γύρω από το έργο ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας-Κύπρου (Great Sea Interconnector – GSI), αποκαλύπτουν με χαρακτηριστικό τρόπο τη δύσκολη θέση στην οποία έχει περιέλθει η χώρα λόγω της εξωτερικής πολιτικής της κυβέρνησης Μητσοτάκη απέναντι στην Τουρκία.
Η ρηματική διακοίνωση (note verbale) που απέστειλε η Γαλλία στην Άγκυρα για τις έρευνες του γαλλικού πλοίου VB Abeille Marengo και η άμεση τουρκική απάντηση με NAVTEX που διεκδικεί «συγκατάθεση» και δικαιοδοσία επί ελληνικής υφαλοκρηπίδας δεν αποτελούν μεμονωμένο επεισόδιο.
- Αποτελούν σύμπτωμα μιας πολιτικής που, στο όνομα των «ήρεμων νερών» και της αποφυγής κρίσεων, οδηγεί σε πρακτικό αυτοπεριορισμό στην άσκηση κυριαρχικών δικαιωμάτων.
- Αυτό δημιουργεί σοβαρούς κινδύνους για τα θαλάσσια δικαιώματα της Ελλάδας και, κατ’ επέκταση, για την εθνική κυριαρχία και την εδαφική ακεραιότητα.
Το GSI είναι ευρωπαϊκό έργο κοινού ενδιαφέροντος με στόχο την άρση της ενεργειακής απομόνωσης της Κύπρου. Η Ελλάδα και η Κύπρος εξέδωσαν τις απαραίτητες άδειες και NAVTEX. Το ερευνητικό πλοίο απέπλευσε από το Ηράκλειο για έρευνες κυρίως νότια της Κάσου-Καρπάθου και προς την Κύπρο. Πριν από τον απόπλου, η Γαλλία απέστειλε επίσημη ρηματική διακοίνωση στην Τουρκία.
Η ελληνική κυβέρνηση, μέσω του κυβερνητικού εκπροσώπου και του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη, επιμένει ότι πρόκειται για απλή ενημέρωση για λόγους ασφάλειας ναυσιπλοΐας, όχι για αίτημα άδειας ή συναίνεσης, και ότι δεν αναγνωρίζει τουρκικά δικαιώματα ούτε παράγει έννομα αποτελέσματα. Ο Μαρινάκης επιβεβαίωσε ότι η Αθήνα γνώριζε την κίνηση, ενώ ο Μητσοτάκης δήλωσε ότι δεν δημιουργεί νομικό προηγούμενο και αναμένει «ταξίδι χωρίς αναταράξεις».
- Η τουρκική αντίδραση ήταν άμεση και αποκαλυπτική. Η NAVTEX 1127/26 του σταθμού Αττάλειας ισχυρίστηκε ότι οι έρευνες πραγματοποιούνται «με συντονισμό και συγκατάθεση των τουρκικών αρχών» σε περιοχή που ανήκει στην «τουρκική υφαλοκρηπίδα», όπως αυτή γνωστοποιήθηκε στον ΟΗΕ με την επιστολή του 2020 (A/74/757).
Προηγουμένως, το τουρκικό Υπουργείο Εξωτερικών είχε δηλώσει ότι η διαδικασία «συγκατάθεσης» δεν είχε ολοκληρωθεί και είχε «ακυρώσει» τις ελληνικές και κυπριακές αναγγελίες.
Η Ελλάδα απάντησε με δική της NAVTEX (1441/26), κηρύσσοντας την τουρκική άκυρη και επιβεβαιώνοντας ότι σημαντικό μέρος της περιοχής ανήκει στην ελληνική ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα βάσει του διεθνούς δικαίου και του νόμου 4001/2011. Παράλληλα, συνεχίζονται τουρκικές Navtex σε Αιγαίο και Ανατολική Μεσόγειο, ενώ προετοιμάζεται νομοθεσία για τη «Γαλάζια Πατρίδα».
- Η πολιτική της κυβέρνησης έχει μετατρέψει την άσκηση βασικών δικαιωμάτων σε διαδικασία που απαιτεί διπλωματικές «γυμναστικές» και de facto ανοχή ή ενημέρωση της Τουρκίας.
- Ακόμη και αν η ρηματική διακοίνωση δεν είναι τυπικά αίτημα άδειας, η επίσημη κρατική-προς-κρατική επικοινωνία για δραστηριότητες σε περιοχή που η Ελλάδα θεωρεί αποκλειστικά δική της δίνει στην Άγκυρα locus standi.
- Η Τουρκία το αξιοποιεί αμέσως, παρουσιάζοντας τον εαυτό της ως «αρμόδια αρχή».
Οι πληροφορίες ότι η διακοίνωση Κριτικές περιλάμβανε στοιχεία του πλοίου, χρονοδιάγραμμα και ενδεχομένως συντεταγμένες, με φράση ουδετερότητας ότι η Γαλλία «δεν επιθυμεί ανάμιξη σε θέματα κυριαρχικών δικαιωμάτων», επιβεβαιώνουν, δυστυχώς, ότι η ουδετερότητα εξισώνει de facto ελληνικά δικαιώματα με τουρκικές διεκδικήσεις.
Η Ελλάδα με την εξωτερική πολιτική της κυβέρνησης Μητσοτάκη, έχει οδηγηθεί σε πρακτικό αυτοπεριορισμό. Το έργο GSI καθυστερούσε χρόνια λόγω τουρκικών αντιδράσεων. Η «ήρεμη διπλωματία» και η αποφυγή κλιμάκωσης οδηγούν σε αυτοσυγκράτηση: η Ελλάδα δεν προχωρά μονομερώς χωρίς εξασφάλιση ότι δεν θα υπάρξει έντονη αντίδραση.
- Η πόντιση καλωδίου δεν απαιτεί άδεια τρίτων κατά το διεθνές δίκαιο της θάλασσας, αλλά στην πράξη η πολιτική Μητσοτάκη το καθιστά σχεδόν απαραίτητο. Η ανάθεση της ενημέρωσης στη Γαλλία αποφεύγει την άμεση ελληνική «αίτηση», αλλά ταυτόχρονα δείχνει ότι η Αθήνα δεν μπορεί ή δεν θέλει να προχωρήσει μόνη της, ενισχύοντας την εικόνα εξάρτησης.
Η κυβέρνηση Μητσοτάκη με την καταστροφική εξωτερική πολιτική που εφαρμόζει έναντι της Τουρκίας, οδηγεί σε κανονικοποίηση των τουρκικών διεκδικήσεων. Οι επαναλαμβανόμενες anti-Navtex, που αναφέρονται στη «τουρκική υφαλοκρηπίδα» του 2020 και στο τουρκολιβυκό μνημόνιο, αμφισβητούν την πλήρη επήρεια των ελληνικών νησιών. Η μη αποφασιστική απόρριψη στην πράξη (πέραν της τυπικής δήλωσης ακυρότητας) επιτρέπει τη σταδιακή εμπέδωση των αξιώσεων.
Αυτό συνδέεται με τη «Γαλάζια Πατρίδα», τις τουρκικές θέσεις για «γκρίζες ζώνες» και τις αξιώσεις αποστρατιωτικοποίησης νησιών. Η πολιτική της αποφυγής κρίσεων χωρίς παράλληλη ενίσχυση της θέσης στο πεδίο και του διεθνούς δικαίου οδηγεί σε de facto συνδιαχείριση σε περιοχές που το UNCLOS αναγνωρίζει ως ελληνικές.
- Οι κίνδυνοι για την εθνική κυριαρχία και την εδαφική ακεραιότητα είναι συγκεκριμένοι και σωρευτικοί. Τα θαλάσσια δικαιώματα δεν είναι δευτερεύοντα. Η υφαλοκρηπίδα και η ΑΟΖ παράγουν κυριαρχικά δικαιώματα επί πόρων και δικαιοδοσία που στηρίζουν την οικονομική και στρατηγική αυτονομία.
- Η σταδιακή αποδοχή αμφισβήτησής τους αποδυναμώνει την ικανότητα προστασίας των νησιών. Αν οι θαλάσσιες ζώνες «γκριζάρουν» ή απαιτούν συνεννόηση, η ασφάλεια των νησιών γίνεται πιο ευάλωτη.
Δημιουργείται προηγούμενο για άλλα έργα (αγωγοί, έρευνες υδρογονανθράκων, αιολικά). Κάθε φορά που η Ελλάδα «ενημερώνει» ή αποφεύγει κλιμάκωση, η Τουρκία κερδίζει έδαφος στην αφήγηση και στην πράξη. Μακροπρόθεσμα, αυτό ενισχύει την τουρκική θέση σε οποιαδήποτε μελλοντική οριοθέτηση και απειλεί την εδαφική ακεραιότητα μέσω στρατηγικής διάβρωσης: αν τα νησιά χάνουν την πλήρη θαλάσσια επήρειά τους, η Ελλάδα γίνεται πιο εύκολα πιέσιμη σε συνολικές διευθετήσεις.
Η κυβέρνηση απαντά ότι η άδεια ζητήθηκε μόνο από Ελλάδα και Κύπρο, η διακοίνωση δεν παράγει αποτελέσματα, το έργο προχωρά και υπάρχει αποτροπή. Ωστόσο, η «επιτυχία» της μη-κλιμάκωσης έρχεται με τίμημα την κανονικοποίηση των τουρκικών αξιώσεων και την πρακτική εξάρτηση από τουρκική ανοχή για βασικές δραστηριότητες.
- Σε μια περιοχή όπου η Τουρκία επενδύει σε ναυτική ισχύ, «Γαλάζια Πατρίδα» και διπλωματική επιθετικότητα, η πολιτική της αποφυγής κρίσεων χωρίς σαφείς κόκκινες γραμμές που τηρούνται στο πεδίο θέτει την Ελλάδα σε δύσκολη θέση.
Συνολικά, οι εξελίξεις δείχνουν ότι η εξωτερική πολιτική της κυβέρνησης Μητσοτάκη έχει οδηγήσει σε μια ισορροπία όπου η Ελλάδα, πιστεύει, ότι διατηρεί τυπικά τα δικαιώματά της στα χαρτιά και μέσω συμμάχων, αλλά στην πράξη περιορίζεται από τουρκικές διεκδικήσεις που ενισχύονται ακριβώς από την επιδίωξη της «ηρεμίας».
Αυτό δεν είναι βιώσιμο μακροπρόθεσμα για την κυριαρχία και την ακεραιότητα της χώρας. Η ανάγκη για ενεργό διπλωματία δεν αναιρεί την υποχρέωση άσκησης δικαιωμάτων στο πεδίο. Διαφορετικά, η «ήρεμη» πολιτική μετατρέπεται σε στρατηγική υποχώρησης.
*Διεθνολόγος, με ειδίκευση στην Αμερικανική Εξωτερική Πολιτική, Γεωπολιτική και Διεθνή Οικονομία
