Ο τορπιλισμός της «Έλλης» 15 Αυγούστου 1940

Πηγή: https://methormisakathektou.blog

Ο τορπιλισμός της Έλλης

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Περίπλους ναυτικής ιστορίας» τ. 128, Ιούλιος-Αύγουστος- Σεπτέμβριος 2025, σ. 8-17.

Το τρίμηνο στο οποίο αναφέρεται το παρόν τεύχος του περιοδικού «Περίπλους» περιλαμβάνει την επέτειο του άνανδρου τορπιλισμού της «Έλλης» στις 15 Αυγούστου του 1940, που προανήγγειλε τραγικά την είσοδο της Ελλάδας στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Αντί άλλου αφιερώματος για τη σημαντική αυτή Εθνική Επέτειο που πρωταγωνίστησε το ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό δημοσιεύουμε απόσπασμα από τα απομνημονεύματα του Ναυάρχου Αλεξάνδρου Σακελλαρίου, ο οποίος ήταν ο Αρχηγός Γενικού Επιτελείου Ναυτικού την περίοδο 1938-1941, δηλαδή την περίοδο του τορπιλισμού της Έλλης και της κήρυξης του ελληνοϊταλικού πολέμου του 1940-1941.

Ο Αλέξανδρος-Πιλάτος Σακελλαρίου (Μάνδρα Ελευσίνας 1/1/1887- Αθήνα 7/7/1982) ανήκε στις τάξεις των αντιβενιζελικών αξιωματικών του Π.Ν. Ήταν διοικητής των ναυτικών δυνάμεων που κατέστειλαν το απόπειρα πραξικοπήματος που έγινε από μερίδα βενιζελικών αξιωματικών του Ναυτικού τον Μάρτιο του 1935. Στη συνέχεια διαδραμάτισε σημαίνοντα ρόλο στα πολιτικά γεγονότα που οδήγησαν στην επάνοδο του βασιλιά Γεωργίου Β΄ στην χώρα.

Ως Αρχηγός του Ναυτικού έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην απόφαση διαφυγής του Στόλου στην Αίγυπτο, ως αντίδραση στην κατάρρευση του ελληνικού μετώπου και στην προέλαση των ναζιστικών γερμανικών στρατευμάτων στη Χώρα. Έγινε Αντιπρόεδρος της εξόριστης ελληνικής κυβέρνησης στην Αλεξάνδρεια και Υπουργός Ναυτικών την περίοδο έως τις 4/5/1943. Την 1η Ιουλίου του 1947 του απονεμήθηκε το ανώτατο ελληνικό πολεμικό παράσημο, ο Σταυρός Ταξιαρχών του Αριστείου Ανδρείας, σε ένδειξη αναγνώρισης του ρόλου του κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ο απολογισμός του ναυάρχου Αλέξανδρου Σακελλαρίου για την ακολουθία των τραγικών γεγονότων που προηγήθηκαν και ακολούθησαν τον τορπιλισμό της «Έλλης» και οι κρίσεις που διατυπώνει, προσφέρουν μία ενδιαφέρουσα και αυθεντική μαρτυρία για την ατμόσφαιρα της εποχής εκείνης.

Στο πλαίσιο του αφιερώματος παρατίθεται το πρακτικό της επιτροπής εξέτασης των ανελκυσθέντων τεμαχίων τορπιλών από το βυθό της Τήνου με φωτογραφική τεκμηρίωση, όπως δημοσιεύθηκε στο τόμο Διπλωματικά Έγγραφα. Η ιταλική επίθεσις κατά της Ελλάδος. Αθήνα 1940.

Οι περισσότερες από τις φωτογραφίες που εικονογραφούν το αφιέρωμα απεικονίζουν στιγμιότυπα επί της τραγικής «Έλλης» κατά τη διάρκεια του ταξιδιού επιστροφής του Γεωργίου Β΄ στην Ελλάδα, μετά το δημοψήφισμα της 3^ης Νοεμβρίου του 1935 που επικύρωσε την παλινόρθωση της βασιλείας. Ο βασιλιάς μαζί με τον διάδοχο Παύλο επιβιβάστηκαν στο καταδρομικό «Έλλη» το οποίο είχε καταπλεύσει για αυτό το σκοπό στις 22 Νοεμβρίου στο Μπρίντιζι της Ιταλίας.

Κυβερνήτης του ήταν ο πλοίαρχος Κωνσταντίνος Κοντογιάννης και επέβαινε ο Αρχηγός Στόλου Υποναύαρχος Αλέξανδρος Σακελλαρίου. Την «Έλλη» συνόδευαν δύο αντιτορπιλικά τα «Ύδρα» και «Ψαρά». Ο απόπλους από το ιταλικό λιμάνι έγινε στις 23 Νοεμβρίου και ο κατάπλους στον Πειραιά έγινε στις 25 Νοεμβρίου 1935.

Οι φωτογραφίες προέρχονται από το προσωπικό αρχείο του Ναυάρχου Αλέξανδρου Σακελλαρίου που φυλάσσεται στις συλλογές του Ναυτικού Μουσείου της Ελλάδος.

Απόσπασμα  από τα Απομνημονεύματα του ναυάρχου Αλεξάνδρου Σακελλαρίου (Τόμος πρώτος, σ. 222-228).

Ἀπὸ τὶς πρῶτες μέρες τοῦ Αὐγούστου 1940 ὁ κόμης Τσιάνο δηλώνει ἀπροκάλυπτα, ὅτι οἱ Ἔλληνο – Ἰταλικὲς σχέσεις ἔφτασαν σὲ πολὺ κρίσιμον σημεῖον καὶ ὅτι ὑπεύθυνοι εἴμαστε μόνον ἐμεῖς, ἀφοῦ ἀρνηθήκαμε νὰ ἀποκηρύξωμε τὴν Ἀγγλικὴν ἐγγύησιν. Οἱ Ἰταλικὲς ἐφημερίδες παράλληλα, εἶχον προχωρήση ἀκόμη περισσότερο: Μιλοῦσαν περὶ διαμελισμοῦ τῆς Ἑλλάδος! Βρῆκαν, μάλιστα, σὰν ἀφορμή, τὴν δολοφονίαν τοῦ Δαοὺτ Χότζα, ἑνὸς κοινοῦ ληστῆ ἐγκληματία, ποὺ εἶχαν ξεκάνει οἱ ἴδιοι Ἀλβανοὶ συμπατριῶτες του, μέσα στὸ Ἀλβανικὸ ἔδαφος. Ἀπ΄ το χωρὶς σημασία γεγονὸς ἐκεῖνο οἱ Ἰταλοὶ ἐκήρυξαν ἄγρια ἐκστρατεία ἐναντίον τοῦ λαοῦ μας, ποὺ «κατακρεούργησε τὸν μεγάλον ἐκεῖνον πατριώτην».

Στὶς 6,30 τὸ πρωὶ τῆς 15ης Αὐγούστου, δύο Ἰταλικὰ βομβαρδιστικὰ ἀεροπλάνα προσέβαλαν μὲ βόμβες τὸ Ἑλληνικὸν ἐπιβατηγὸν «Φρίντων», ποὺ βρισκόταν τρία μίλια βορείως τῶν ἀκτῶν τῆς Κρήτης. Δύο ὧρες ἀργότερα, δηλαδὴ στὶς 8:30 π.μ. οἱ ἀδίστακτοι Ἰταλοί, ἐπραγματοποίησαν μὲ ἄτιμον τρόπον, τὸν τορπιλισμὸν τοῦ εὐδρόμου «Ἕλλη» ποὺ τὸ προηγούμενο βράδυ, εἶχε σαλπάρει ἀπὸ τὸ λιμάνι τῆς Μήλου, ὅπου ἐστάθμευε, διὰ νὰ συμμετάσχῃ στὸν ἑορτασμὸν τῆς Παναγίας τῆς Τήνου.

Καὶ εἶναι γνωστὸν πιά, ὅτι τὸ τραγικὸν ἐκεῖνο πρωί, ἑτοιμαζόταν ἐπὶ τοῦ καταστρώματος τὸ ἄγημα, ἀπ΄το πλήρωμα τῆς «Ἕλλης», διὰ νὰ συνοδεύσῃ τὴν ἁγία Εἰκόνα τῆς Παναγίας. Ἕνα ὑποβρύχιον ἐκσφενδόνισε τρεὶς τορπίλλες κατὰ τοῦ πλοίου. Ἡ μία βρῆκε τὸ λεβητοστάσιο τοῦ «Ἕλλη» καὶ ἡ ἔκρηξις προκάλεσε διαρροὴν πετρελαίου μὲ ἀποτέλεσμα, νὰ πιάσῃ φωτιά. Οἱ δύο ἄλλες τορπίλλες ἔσκασαν στὸ μῶλο, ποὺ ἦταν γεμᾶτος ἀπὸ προσκυνητές, οἱ ὁποῖοι ἐπερίμεναν νὰ μετάσχουν στὴν λιτανείαν. Παρὰ τὶς προσπάθειες νὰ ρυμουλκηθῇ τὸ σκάφος στὰ ρηχά, τὸ «Ἕλλη» βυθίσθηκε στὶς 9:45 μὲ θύματα εἰκοσιενηὰ (sic) νεκροὺς καὶ τραυματίες.

Ἡ δολοφονικὴ ἐνέργεια ἐκείνη εἶχε καὶ συνέχειαν. Ὕστερα ἀπὸ τὴν καταβύθισιν τοῦ «Ἕλλη», διετάχθησαν νὰ σαλπάρουν ἀπὸ τὸν Ναύσταθμον, δύο ἀντιτορπιλλικά μας καὶ νὰ σπεύσουν «πάσῃ δυνάμει» στὴν Τῆνο, διὰ τὴν παραλαβὴν τῶν τραυματιῶν καὶ διὰ τὴν προστασίαν τῶν ἐπιβατηγῶν, ποὺ θὰ γύριζαν στὸν Πειραιᾶ. Μολονότι ὅμως εἴχαμε εἰδοποίησῃ τὴν Ἰταλικὴν Κυβέρνησιν διὰ τὴν «ρότα» τῶν δύο ἀντιτορπιλλικῶν μας πρὸς τὴν Τῆνο, ἐν τούτοις τὰ πολεμικά μας ἐκεῖνα ἐδέχθησαν τὴν ἐπίθεσιν Ἰταλικῶν βομβαρδιστικῶν ἀεροπλάνων, καὶ κατὰ τὴν μετάβασίν τους στὸ νησὶ καὶ κατὰ τὴν ἐπιστροφήν τους στὸν Πειραιᾶ.

Λίγα λεπτὰ μετὰ τὸ ἔγκλημα τῆς Τήνου, ἀνάφερα τὸ γεγονὸς στὸν Μεταξᾶ. Μοῦ εἶπε:

• «Ὥστε ἄρχισαν τὶς ἐπιχειρήσεις! Φώναξέ μου ἀμέσως τον Μορίν, καὶ πές του τί γίνεται…».

Ὁ Ἰταλὸς Ναυτικὸς ἐκεῖνος μὲ ὑπεκφυγὲς καὶ κατηγορίες κατὰ τῶν Ἄγγλων ἔκανε τὸν ἀνίδεο καὶ μὲ ἐξοργιστικὴ ἀπάθεια μοῦ δήλωσε

• «Ἀσφαλῶς τὸ ὑποβρύχιον δὲν ἦτο Ἰταλικόν!»…

Ἡ ἐθνικότης, ὅμως, τοῦ δολοφονικοῦ ὑποβρυχίου ἦταν ἐξ ἀρχῆς φανερή. Γιατί, μόνον Ἰταλὸς Κυβερνήτης θὰ μποροῦσε νὰ ἐκσφενδονίσῃ τρεὶς τορπίλλες καὶ νὰ πετύχῃ μόνο ἡ μία, ἕναν ἀγκυροβολημένον στόχον, ἐντελῶς ἀνύποπτον καὶ συνεπῶς ἀνίκανον νὰ παρεμβάλῃ τὴν παραμικρὴ ἀντίστασιν στὸν ὕπουλα ἐπιτεθέντα.

Διέταξα ἀμέσως δύτες, νὰ περισυλλέξουν τὰ θραύσματα τῶν τορπιλλῶν, ποὺ ἄσκασαν στὸν μῶλο. Εἰδικὴ ἐπιτροπὴ ἀξιωματικῶν ὕστερα ἀπὸ τὴν ἐξέτασιν τῶν θραυσμάτων, διαπίστωσε ὁμόφωνα, ἀπὸ τὸν ἀριθμὸν ποὺ εἶχαν καὶ τὸν τόπον τῆς κατασκευῆς των, ὅτι οἱ τορπίλλες ἐκεῖνες ἦταν ἀναντίρρητα Ἰταλικές. Ἄλλωστε, ἀνάλογες ἐνέργειες εἶχα κάμει, διὰ νὰ ἀποδείξω τὴν ἐθνικότητα τῶν βομβαρδιστικῶν ἀεροπλάνων, ποὺ εἶχαν χτυπήσῃ μὲ βόμβες τὰ ναυλοχούντα πολεμικά μας στὸ λιμάνι της Ναυπάκτου.

Χημικὴ ἀνάλυσις, ποὺ εἶχα διατάξῃ νὰ γίνῃ στὸ Χημεῖον τοῦ Ναυστάθμου, ἀπέδειξεν ὅτι τὸ μέταλλον τῶν βομβῶν τῆς ἐπιδρομῆς τῆς Ναυπάκτου ἦταν ἀκριβῶς τῆς ἴδιας συνθέσεως καὶ προελεύσεως, μὲ τὸ μέταλλον τῶν ἄλλων βομβῶν τῆς ἐπιδρομῆς κατὰ τῶν πολεμικῶν μας «Ὕδρα» καὶ «Ὠρίων» στὴν Κρήτη. Ἀργότερα ἰσχυρίσθησαν οἱ Ἰταλοί, ὅτι ἐνόμισαν τὰ σκάφη μας ἐκεῖνα ὡς Ἀγγλικὰ καὶ γι΄αυτό τα βομβάρδισαν…

Ὁ πόλεμος, ὅμως, δὲν εἶχεν ἐκδηλωθῇ τότε, μολονότι, ἀπὸ τὴν ἐξέλιξιν ποὺ εἶχαν πάρῃ τὰ γεγονότα ἐκείνων τῶν ἡμερῶν, καταλάβαινα, ὅτι ὁ Μουσολίνι πῆρε τὴν ἀπόφασιν νὰ μᾶς χτυπήσῃ. Οἱ ἀπροκάλυπτα ἐχθρικὲς ἐνέργειές του ἐναντίον μας, δὲν μποροῦσαν νὰ ἐξηγηθοῦν ἀλλοιώς, παρὰ ὡς ἀρχὴ ἐκτελέσεως τῶν κατὰ τῆς Ἑλλάδος σχεδίων του!

Ὁ καιροσκόπος Μουσολίνι, μετὰ τὴν κατάρρευσιν τῆς Γαλλίας, ἐπίστευε πὼς τὸ ἴδιο τέλος θὰ εἶχε καὶ ἡ Ἀγγλία. Καί, φυσικά, δὲν τοῦ ἦταν δυνατόν, νὰ μείνῃ ἀμέτοχος τῶν θριάμβων τῆς Γερμανίας. Δι΄ αὐτὸ καὶ βιαζόταν νὰ κατακτήσῃ τὴν χώρα μας. Μὲ βάσιν, λοιπόν, τὶς συννενοήσεις τοῦ Μπρέννερ τῆς 15-3-40 ὁ Ἰταλὸς δικτάτωρ εἶχε διατάξῃ την ἐναντίον μας ἐπίθεσιν στὶς 15 Αὐγούστου, συντονίζοντας ἔτσι τὰ Ἰταλικὰ ἐπιθετικὰ σχέδια μὲ τὴν Γερμανικὴν κατὰ τῆς Ἀγγλίας ἐπίθεσιν (ποὺ θὰ ἄρχιζε ἐκεῖνες τὶς ἡμέρες). Αὐτὴ εἶναι ἡ ἱστορικῶς βεβαιωμένη ἀλήθεια.

Φαίνεται, ὅμως, ὅτι ἡ Γερμανία δὲν εἶχε ξεκαθαρίσῃ ἐντελῶς τὴν θέσιν της. Καὶ τὴν ὕστατην στιγμὴν παρήγγειλε στὴν σύμμαχόν της Ἰταλίαν, νὰ σταματήσῃ τὴν ἐπίθεσίν της κατὰ τῆς Ἑλλάδος, ἕως ὅτου οἱ Γερμανικὲς ἀρχὲς πάρουν τὰ ἀνάλογα διπλωματικὰ καὶ στρατιωτικὰ μέτρα, ποὺ θὰ ἐπέτρεπαν στὴν Γερμανία, νὰ περιορίσῃ τὴν σύρραξιν στὰ Βαλκάνια. Καί ὁ Μουσολίνι, ἀσφαλῶς, συμμορφώθηκε στὴν ἐπιθυμίαν τοῦ Χίτλερ, χωρὶς νὰ προφθάσῃ νὰ ἀκυρώσῃ τὶς ἐκδοθεῖσες διαταγὲς στὰ κατώτερα κλιμάκιά του.

Πάντως, ὕστερα ἀπὸ τὰ γεγονότα τῆς 15ης Αὐγούστου 1940 εἴδαμε τὸν Ἰταλικὸν τύπον νὰ μετριάζῃ ἀποτόμως την ἐναντίον μας προπαγάνδαν, ἐν ὦ ἀπὸ τὸ ἄλλο μέρος, ἄρχισαν οἱ μετασταθμεύσεις τῶν Ἰταλικῶν δυνάμεων πρὸς τὰ Ἑλληνικὰ Σύνορα. Παράλληλα, ἀρχίζουν, στὶς 16 Αὐγούστου, οἱ Οὐγγρορουμανικὲς διαπραγματεύσεις στὸ Τοῦρνο – Σεβερίν, ποὺ κατέληξαν στὴν διατησίαν τῆς Βιέννης, μὲ τὴν παραχώρησιν τῆς Τρανσυλβανίας στὴν Οὑγγαρία. Συγχρόνως, ἄρχιζαν καὶ οἱ Ρουμανο-Βουλγαρικὲς διαπραγματεύσεις στὴν Κράγιοβα, (ὅλες, φυσικά, ὑπὸ τὴν αἰγίδα τῆς Γερμανίας), οἱ ὁποῖες, στὶς 21 Αὐγούστου κατέληξαν στὴν παραχώρησιν τῆς Δοβρουτσὰς στὴν Βουλγαρία.

Ἡ ἀνάγκη τῆς Γερμανίας νὰ κερδὶσῃ χρόνο, εἶχε ἐξηγηθῇ τότε, ἀπὸ ὡρισμένους μωροὺς τῆς χώρας μας, ὡς ἐπιθυμία τοῦ Χίτλερ, νὰ σεβασθῇ τὴν ἀκεραιότητα τῆς Ἑλλάδος. Οἱ ἀνόητοι ἐκεῖνοι Ἕλληνες πίστευαν, ὅτι ὁ Χίτλερ, ἐπηρεασμένος ἀπὸ τὴν «στοργή» του πρὸς τὸν Ἀρχαῖον Ἑλληνικὸν Πολιτισμόν, θὰ μᾶς ἔκανε τὴν χάρη, νὰ μὴ μᾶς πειράξῃ. Ὡστόσο, ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ποὺ εἶχε ζητήσῃ νὰ πληροφορηθῇ τὶς διαθέσεις τῆς Γερμανίας ἔναντι τῆς Ἰταλικῆς προκλητικότητος, ἔπερνε περίεργες ἀπαντήσεις ἀπὸ τοὺς Γερμανοὺς ἐπισήμους. Μᾶς ἔλεγαν, δηλαδή, ὅτι: «Ἡ Ἑλλὰς δὲν διατρέχει κανέναν κίνδυνον, ἀλλὰ θὰ ἔδει, νὰ ἀποφύγῃ κάθε συγκέντρωσιν στρατοῦ εἰς τὰ Ἀλβανικὰ σύνορα, διότι ἐκ μιᾶς τοιαύτης συγκεντρώσεως, ἀσφαλῶς θὰ ἠδύνατο νὰ προκληθῇ ρῆξις!»…

Μολονότι, ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις (διὰ τοὺς λόγους ποὺ προανάφερα) ἀπέφυγε ἐπιμελῶς νὰ σχολιάσῃ τὴν ἐγκληματικὴν ἐκείνην ἐνέργειαν τῶν Ἰταλῶν στὶς 15 Αὐγούστου (εἶχαν φωτογραφηθῃ οἱ ἀποδείξεις τοῦ ἐγκλήματος, ἀλλὰ γνωστοποιήθηκαν στὸν κόσμο ὕστερα ἀπ΄την 28η Ὀκτωβρίου), οὐδέποτε ἐχθρικὴ ἐνέργεια εἶχεν ἐξεγείρῃ στὸν Λαό μας τόσον μῖσος, ὅσον ἡ δολοφονικὴ ἀπόπειρα κατὰ τοῦ εὐδρόμου «Ἕλλη» στὴν Τῆνο. Σύσσωμος ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς εἶχε νοιώσῃ ἕνα βαθὺ πλῆγμα!

Ὁ Μουσολίνι, ἦταν παρατηρημένον ὅτι, διὰ κάθε ἐνέργειάν του διάλεγε πάντοτε ἀνάλογες χαρακτηριστικὲς ἡμέρες, Ἀλλὰ στὴν περίπτωσιν ἐκείνην, δὲν εἶχεν ὑπολογίσῃ, ὅτι ἡ ἀνόσιος πρᾶξις τοῦ ἀνήμερα τῆς Παναγίας, θὰ προσέβαλε βαθύτατα τὸ θρησκευτικὸν συναίσθημα τοῦ λαοῦ μας, καὶ ὅτι μέσα στὴν Ἑλληνικὴν ψυχὴν τὸ Πολεμικόν μας ναυτικὸν εἶχε καὶ θὰ ἔχῃ ξεχωριστὴν ἐκτίμησιν καὶ συμπάθειαν. Τὸ Ναυτικὸν εἶναι ἀμεσώτερα συνυφασμένον μὲ τὴν φύσιν τοῦ Ἕλληνα, τὴν ἱστορίαν του καὶ τὴν ὑπερηφάνειάν του.

Ὅλοι τότε ἀναμέναμε τὴν στιγμὴν τῆς ἐκδικήσεως! Αὐθόρμητες λαϊκὲς εἰσφορὲς συγκέντρωναν χρήματα διὰ τὴν ναυπήγησιν τῆς «Νέας Ἕλλης». Ὁ τύπος τῆς Χώρας ἄρχισε νὰ ἐκδηλώνῃ τὸ ἀβάσταχτον αἴσθημα τῆς λαϊκῆς ἀγανακτήσεως, διὰ τὴν Ἰταλικὴν προκλητικότητα ἐναντίον τοῦ Λαοῦ μας. Ἑνὸς Λαοῦ, ποὺ δὲν ἐλησμόνησε καὶ δὲν θὰ λησμονήσῃ ποτέ, οὔτε τὴν καταγωγή του, οὔτε τὶς ἠθικές του παραδόσεις.

Κατὰ τὴν ὀρκωμοσία, μάλιστα, τῶν νέων Ἀξιωματικῶν, ποὺ ἀποφοιτοῦσαν ἀπὸ τὴν Σχολὴ Δοκίμων, τοὺς ὑπενθυμίζαμεν ὅτι, ἀπὸ τὴν Ἀργοναυτικὴν Ἐκστρατείαν, διὰ μέσου τῶν κλασσικῶν χρόνων, τῆς μακραίωνος Βυζαντινῆς μας Αὐτοκρατορίας, τοῦ πολέμου τῆς Ἀνεξαρτησίας τοῦ 1821, μέχρι καὶ τῶν θριάμβων τῶν τελευταίων πολέμων μας, ἡ ἱστορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Πολεμικοῦ Ναυτικοῦ, ἦτο συνεχὴς ἁλυσίδα ἐνδόξων ἀγώνων.

Φαίνεται, ὅμως, ὅτι ὅλα αὐτὰ ἐξαγρίωσαν τὸν Ἰταλικὸν τύπον, ὁ ὁποῖος τὶς τελευταῖες ἡμέρες τοῦ Αὐγούστου πρὸς Σεπτέμβριον, ξανάρχισε διὰ μίαν ἀκόμη φοράν την δριμυτάτην ἐκστρατείαν του κατὰ τῆς Χώρας μας. Μᾶς κατηγοροῦσε ὅτι δῆθεν καταπιέζαμε τὴν Ἀλβανικὴν μειονότητα τῆς Τσαμουριάς, ὅτι, προσκολληθήκαμε στὴν Ἀγγλικὴν Πολιτικήν, ποὺ μόνον συμφορὲς θὰ μᾶς φέρη, καὶ ὅτι εἴμαστε ἠλίθιοι, νὰ μὴ θέλουμε νὰ προσγειωθοῦμε στὴν πραγματικότητα καὶ νὰ καταλάβωμε, ὅτι οἱ ἡρωισμοί μας δέν…περνούν, ὅπου μιλοῦν τα τάνκς, τὰ ἀεροπλάνα καὶ τὸ βαρὺ πυροβολικόν!…

Βαρεῖες κυλοῦσαν οἱ μέρες τότε, δι΄όλους ἐμᾶς, ποὺ διαχειριζόμαστε ὑπεύθυνα τὴν ἐθνικὴν ὑπόθεσιν. Μέσα εἰς τὴν τραγικὴν ἐξέλιξην τοῦ Πολέμου ἐκείνου, ποὺ εἶχε σαρώσῃ σὰν τραπουλόχαρτα ὅλα σχεδὸν τὰ Εὐρωπαϊκὰ Κράτη, ἐμεῖς πληροφορούμαστε τὶς συστηματικὲς ἐνισχύσεις τοῦ Ἰταλικοῦ Στρατοῦ, εἰς τὴν Ἀλβανίαν.

Παράλληλα εἰς τὶς 13 Σεπτεμβρίου, ἡ Στρατιά του Γκρατσιάνι εἶχε ἀρχίσῃ ἐπίθεσιν εἰς τὴν Αἴγυπτον. Προχωροῦσε νικῶντας καὶ εἶχε καταλάβῃ τὸ Σίντι Μπαράνι, οἱ Ἰταλικὲς Δυνάμεις εἶχαν φθάσῃ ἀφ΄ενός μὲν εἰς τὴν Κάσσαλα τοῦ Σουδὰν καὶ ἀφ΄ετέρου προχωροῦσαν πρὸς τὴν Κένυα.

Ἡ τελευταία μας ἐλπίδα, ἡ Μεγάλη Βρεταννία, βρισκόταν σὲ ἐξαιρετικὰ τραγικὴν θέσιν, βομβαρδιζόμενη συνεχῶς ἀπὸ τὴν Λούφτβαφε. Γενικά, ὁ κόσμος ἔτρεμε εἰς τὴν σκέψιν, ὅτι καμία Στρατιωτικὴ Δύναμις δὲν θὰ μποροῦσε νὰ ἀντισταθῇ εἰς τὸν Γερμανικὸν Στρατόν, ἂν κατώρθωνε νὰ πατήσῃ πόδι εἰς τὴν Ἀγγλία. Τόσο δὲ ἦταν βέβαιοι οἱ δικτάτορες τοῦ Ἄξονος, διὰ τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν ἰμπεριαλιστικῶν σχεδίων τους, ὥστε ὅταν ἡ Γερμανία, Ἰταλία καὶ Ἰαπωνία ὑπέγραφαν τὸ «περίφημον» Τριμερὲς Σύμφωνον τοῦ Ἄξονος, ὁ πολὺς Φὸν Ρίμπεντροπ, ἄρχιζε νὰ ἐτοιμάζῃ τὸ σχετικὸν πρωτόκολλον, ποὺ θὰ ὑπέγραφαν ὅλα τὰ κράτη, ἐκδηλώνοντας τὴν «ἀπόφασίν» τους νὰ ἐνταχθοῦν ὑπὸ τὴν Σημαία τοῦ Ἄξονος καὶ νὰ συνεργασθοῦν διὰ τὴν ἐγκαθίδρυσιν τῆς «Νέας Τάξεως» ποὺ ὁ Χίτλερ τῆς ἔδινε ζωὴν τοὐλάχιστον…χιλίων ἐτῶν!

Ἀπὸ τὶς ἀρχὲς τοῦ Ὀκτωβρίου 1940 οἱ Ἰταλοὶ ἄρχισαν νὰ ἐκδηλώνουν τὶς προθέσεις τους, ἐκ νέου! Μὲ ἄρθρα τους οἱ Ἰταλικὲς ἐφημερίδες μας ἀπειλοῦσαν, ὅτι μὲ τὴν προσκόλλησί μας εἰς τὴν Ἀγγλόφιλη Πολιτικὴν προκαλούσαμεν, δῆθεν ἔντασιν τῶν Ἑλληνοϊταλικῶν Σχέσεων. Καὶ ὅτι τὴν κρίσιν ἐκείνην, θὰ τὴν ξεκαθάριζαν μόνοι τους, μὲ τὶς ἐδαφικὲς παραχωρήσεις, ποὺ ζητοῦσαν ἀπ’ τὴν Ἑλλάδα.

Ἐκ παραλλήλου, ἄρχισαν καὶ πάλιν οἱ συστηματικὲς πτήσεις τῶν Ἰταλικῶν ἀναγνωριστικῶν ἀεροπλάνων διὰ φωτογραφήσεις, ὄχι μόνον τῶν περιοχῶν μὲ Στρατιωτικὸν ἐνδιαφέρον, ἀλλὰ καὶ ὁλοκλήρου τῆς Στερεᾶς, τῆς Πελοπονήσου, τῶν Νησιῶν τοῦ Αἰγαίου κ.α. Καί, ἀπὸ τὴν μία ὥρα εἰς τὴν ἄλλην, περιμέναμε ὅλοι τὴν μοιραία στιγμὴν τῆς ἐπιθέσεώς τους, ἐναντίον μας. Καὶ ἡ στιγμὴ ἐκείνη ἦρθε…

Ἀποκορύφωμα τῆς Ἰταλικῆς δολιότητος ἀποτελεῖ ἡ σκηνοθεσία τοῦ περιβοήτου τελεσιγράφου, ποὺ ἀντιμετωπίσθηκε μὲ τὸ «ΟΧΙ» τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Τότε, ποὺ ἐνῷ οἱ Ἰταλικὲς Στρατιὲς τῆς Ἀλβανίας ἔπαιρναν τὶς τελευταῖες διαταγὲς προελάσεώς τους εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ἔδαφος, ὁ Κόμης Γκράτσι ἔδιδε ἐπίσημη δεξίωσιν εἰς τὴν Ἰταλικὴ Πρεσβεία (τὸ βράδυ εἰς τὶς 26 Ὀκτωβρίου) εἰς τὴν ὁποίαν εἶχε προσκαλέσῃ φίλους του Διπλωμάτας καὶ ἀνύποπτα μέλη τῆς Ἀθηναϊκῆς Κοινωνίας. Τότε πού, κάτω ἀπὸ τὰ τραπέζια τῆς δεξιώσεως, διακοσμημένα μὲ Ἑλληνικὲς καὶ Ἰταλικὲς Σημαῖες, εἶχαν κρύψῃ οἱ Ἰταλοὶ τὸ στιλέτο μὲ τὸ ὁποῖο θέλησαν νὰ δολοφονήσουν τὴν χώρα μας! Τὴν ἑπόμενη νύχτα, εἰς τὶς 3 τὸ πρωϊ…

Δὲν ἐξετάζω τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἀρνήσεως τῆς Ἑλλάδος, νὰ ὑποταχθῇ εἰς τὸν Ἄξονα. Δὲν ἐξετάζω, οὔτε τὰ καθαρῶς ἠθικὰ ἀποτελέσματα τοῦ Ἑλληνικοῦ «ΟΧΙ» (ὅτι δηλαδή, μὲ τὴν ἀντίστασίν μας τονώσαμε τὸ ἀντιστασιακὸν πνεῦμα τῶν Ἐλεύθερων Λαῶν). Δὲν ἐξετάζω ἀκόμα, οὔτε καὶ τὰ καθαρῶς πολεμικὰ ἀποτελέσματα (ὅτι δηλαδή, ἀπογυμνώσαμε καὶ καταρρακώσαμε τὴν Ἰταλικὴν ἰσχύν, ποὺ τόσον ἀρειμάνια ἐπεδείκνυε, διὰ νὰ ἐκφοβίζῃ τὸν κόσμον). Θὰ ἐξετάσω μόνον καὶ θὰ ἀναλύσω τὴν φοβερὴ θέσιν τῆς Ἑλλάδος, ὅταν ἐδέχθη τὴν Ἰταλικὴν ἐπίθεσιν…

Βέβαια, κανεὶς ἀπὸ μᾶς δὲν εἶχε τὴν ἀφέλεια, νὰ πιστεύῃ, ὅτι πίσω ἀπὸ τὴν Ἰταλία δὲν ἐκινεῖτο ἡ Γερμανία. Πολλοὶ ὅμως ἐπίστεψαν εἰς τὴν ψευδαίσθησιν, ποὺ μὲ ἐπιμέλεια καλλιεργοῦσε τότε εἰς τὸν τόπο μας ἡ Γερμανικὴ προπαγάνδα, ὅτι δηλαδή, ἡ ἀπρόκλητη Ἰταλικὴ ἐπίθεσις, εἰς τὶς 28 Ὀκτωβρίου 1940, ἦταν «προσωπικὴ ἐνέργεια τοῦ Μουσολίνι». Μάλιστα, κι΄ ἐμεῖς, ποὺ διαχειριζόμαστε τὶς τύχες τῆς Χώρας, προσποιηθήκαμε, πὼς πιστέψαμε εἰς τὴν ψευδαίσθησι ἐκείνη! Δι’ αὐτό, καὶ πολλοὶ μᾶς κατηγόρησαν, ὅτι «βαυκαλισθήκαμε» μὲ τὴν ἐλπίδα, ὅτι τὴν ἄτιμον ἐνέργειαν τοῦ Μουσολίνι δὲν τὴν εἶχεν ἐγκρίνῃ ὁ Χίτλερ.

Ἀφήνω, κατὰ μέρος ὅτι, ἡ ὠμὴ Γερμανικὴ προπαγάνδα, μὲ ἀπαίσιον τρόπον μας ἐθύμιζε συνεχῶς, τί τραβοῦσαν οἱ λαοί, ποὺ εἶχαν τὴν ἀνοησίαν, νὰ ἐμπιστευτοῦν τὴν ἀσφάλεια τοὺς εἰς τὴν κλονιζόμενην Βρετανικὴν Αὐτοκρατορίαν. Θὰ ὑπενθυμίσω μόνον, ὅτι:

• Εἰς τὰς 4 Ὀκτωβρίου συναντῶνται εἰς τὸ Μπρέννερ, ὁ Χίλτερ καὶ ὁ Μουσολίνι.
• Εἰς τὰς 23 Ὀκτωβρίου συναντᾶται ὁ Χίλτερ μὲ τὸν Στρατηγὸ Φράνκο εἰς τὰ Ἴσπανο-Γαλλικὰ σύνορα.
• Εἰς τὰς 24 Ὀκτωβρίου συναντᾶται ὁ Χίλτερ μὲ τὸν Στρατάρχην Πενταίν, εἰς τὸ Μοντουάρ, καὶ τέλος,
• Εἰς τὰς 28 Ὀκτωβρίου, τὴν μοιραία ἐκείνην μέρα, συναντῶνται ἐκ νέου οἱ Χίτλερ- Μουσολίνι εἰς τὴν Φλωρεντία.

Ἀπὸ θετικὰς πληροφορίας ποὺ εἴχαμε, γνωρίζαμεν πολὺ καλά, ὅτι εἰς τὸν Φράνκο παρεχωρεῖτο τὸ Γιβραλτὰρ καὶ μέρος τοῦ Γαλλικοῦ Μαρόκου. Ἀλλά, μολονότι ἡ τότε ἐσωτερικὴ κατάστασις τῆς Ἱσπανίας δὲν ἐπέτρεπε εἰς τὸν Ἱσπανὸ δικτάτορα νὰ κάμῃ ἐπιστράτευσιν, διὰ νὰ συμμετάσχῃ ἐνεργῶς εἰς τὸν πόλεμον μὲ τὸν Ἄξονα, ἐν τούτοις ὁ Χίτλερ ἔθεσε εἰς τὴν διάθεσιν τοῦ «Κουαντίλλιο» ὁλόκληρη τὴν Γαλλία. Ἔτσι, ὁ Χίτλερ διὰ τῆς Ἱσπανίας θὰ ἠμποροῦσεν, ἀφ’ ἑνὸς μὲν νὰ ἐκμεταλλευθῇ τὰς βορειοαφρικανικὰς ἀποικίας τῆς Γαλλίας (διὰ τὰ δημητριακὰ καὶ τὰ μεταλλεύματα, ὡς καὶ διὰ σοβαρᾶς πολεμικὰς ἐπιχειρήσεις εἰς τὴν Μεσόγειον καὶ εἰς τὸν Ἀτλαντικόν), καὶ ἀφ’ ἑτέρου, νὰ χρησιμοποιήσῃ τὴν Συρίαν διὰ τὰ σχέδια καταλήψεως τῶν πετρελαίων της Μοσσούλης κλπ.

Ὁ Μουσολίνι πάλιν, μὲ τὴν Στρατιά του Γκρατσιάνι, εἶχε ἀναλάβῃ τὴν ἐπιχείρησιν κατὰ τῆς Αἰγύπτου, ποὺ ἦταν τότε τὸ τελευταῖον προπύργιον τῆς Μεγάλης Βρετανίας, εἰς τὴν βόρεια Ἀφρικήν. Ἡ περιοχὴ αὐτὴ ἀποτελοῦσε «ἰσχυρὸν κλειδὶ» ἐλέγχου τῶν ναυτικῶν συγκοινωνιῶν πρὸς τὰ Ἰνδίας καὶ τὴν Ἄπω Ἀνατολήν.

Ὅσον ἀφορᾶ τὴν Βαλκανικήν, ἦταν πιὰ φανερόν, ὅτι ἡ Ρουμανία καὶ ἡ Βουλγαρία εἶχον ἤδη ἐνταχθεῖ εἰς τὸν Ἄξονα. Ἡ Τουρκία ἐζητοῦσε μὲ κάθε τρόπον νὰ βρίσκεται σὲ φιλικὰς σχέσεις καὶ μὲ τὰς δύο ἀντιμαχόμενας παρατάξεις, ἐν ὦ ἡ Γιουγκοσλαβία, παρὰ τὴν ἀντίδρασιν τῆς κοινῆς γνώμης, ἐρωτοτροποῦσε μὲ τὸν Ἄξονα. Δὲν ἔμενε, λοιπόν, παρὰ μόνον ἡ Ἑλλάς, ἡ ὁποία, εἶχεν «ἰσχυρογνωμόνως» προσκολληθῇ εἰς τὴν βρετανικὴν φιλίαν. Δι ‘ αὐτὸ καὶ ἔπρεπε νὰ ἐξουδετερωθῇ! Καὶ τὸ ἔργον τῆς ἐξουδετερώσεως τῆς Χώρας μας εἶχε ἀνατεθῇ εἰς τὴν Ἰταλίαν, ποὺ τὰς ἡμέρας ἐκείνας «ἄστραφτε μὲ τὴν πολεμικῆς πανοπλίαν». Ἀλλά, οὔτε ὁ Χίτλερ , οὔτε ὁ κόσμος ὅλος ὑποπτευόταν τὴν ἐξέλιξιν, ποὺ θὰ εἶχεν ὁ Ἑλληνοϊταλικὸς Πόλεμος.

Ἐπὶ πλέον, ἀμέσως μὲ τὴν κήρυξιν τοῦ Ἑλληνοϊταλικοῦ Πολέμου εἴδαμε τὸν Γερμανικὸν Τύπον, νὰ τονίζῃ, ὅτι ὁ πόλεμος ἐκεῖνος δὲν ἦτο, παρὰ μία φάσις τῆς μάχης κατὰ τὴν Ἀγγλίας. Ἔτσι, ἡ «Νάσιοναλ Τσάϊτουγκ» τοῦ Ἔσσεν, ποὺ ἦταν προσωπικὸν ὄργανον τοῦ Γκαίριγκ, εἰς τὰς 29 Ὀκτωβρίου παρατηροῦσε ὅτι: «Ἡ ἐξαιρετικῶς εὐνοϊκὴ στρατηγικὴ θέσις τῆς Ἑλλάδος εἰς τὸ κέντρον τῆς Ἀνατολικῆς Μεσογείου, προσφέρει εἰς τὴν Ἰταλίαν ἐξαίρετον βάσιν, ἐξ ἧς νὰ προσβάλλῃ τὰς βρετανικὰς θέσεις εἰς τὰς ἀκτὰς τῆς Ἀφρικῆς καὶ τῆς Ἀσίας».

Αὐτὰ ἐπεσήμαινε τότε ὁ Γερμανικὸς Τύπος. Καὶ τοῦτο ἐξηγεῖ σαφῶς ὅτι ἡ Γερμανία εἶχεν πλήρη ἀντίληψιν τῆς σοβαρότητος τοῦ Ἑλληνικοῦ παράγοντος, ἕνεκα τῆς γεωγραφικῆς θέσεως τῆς Χώρας μας. Ἐγνώριζεν πολὺ καλά, ὅτι ὁ κατέχων τὴν Ἑλλάδα ἐξουσιάζει ὁλόκληρη τὴν Βαλκανικὴν καὶ ἔχει ὑπὸ τὸν ἔλεγχόν του τὰς συγκοινωνίας τῆς Ἀνατολικῆς Λεκάνης τῆς Μεσογείου. Ἐγνώριζεν ἐπίσης ἡ Γερμανία, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν θὰ δεχόταν κἂν συζήτησιν, νὰ κάμῃ παραχωρήσεις, ποὺ νὰ ἐξυπηρετοῦν τοὺς πολεμικοὺς σκοπούς των Γεμανό-Ιταλών.

Ὕστερα ἀπὸ ὅλα αὐτά, κανεὶς σοβαρὰ σκεπτόμενος δὲν μποροῦσε νὰ παραδεχθῇ τὴν ψευδαίσθησιν ποὺ καλλιεργοῦσε ἡ Γερμανικὴ προπαγάνδα, (ὅτι δῆθεν ἡ ἐπίθεσις τῆς Ἰταλίας ἀποτελοῦσε προσωπικὴν καὶ μεμονωμένην ἐνέργειαν τοῦ Μουσολίνι). Κοντὰ εἰς τὰ ἀνωτέρω, εἴχαμε κι ἐμεῖς οἱ Ἕλληνες συναίσθησιν, τοῦ τί θὰ ἀντιμετωπίζαμε ὅταν δεχόμαστε ὁλομόναχοι τὴν ἐπίθεσιν τοῦ ἀήττητου τότε Ἄξονος, χωρὶς νὰ περιμένουμε βοήθειαν ἀποτελεσματικὴν ἀπὸ πουθενά. Δι’ αὐτό, εἰς τὴν φοβερὴν ἐκείνην στιγμὴν τῆς 3ης πρωινῆς τῆς 28ης Ὀκτωβρίου 1940, ἐμφανίζεται ἀνάγλυφα ἡ λεβεντιὰ τῆς Ἑλληνικῆς Ψυχῆς, ποὺ μὲ τὸ ἡρωικό, μὲ τὸ ἀνεπανάληπτο ἐκεῖνο «ΟΧΙ», ἔφτυσε εἰς τὸν πρόσωπον τὸν Ἄξονα Ρώμης-Βερολίνου.