by Πηγή: https://nordicmonitor.com
Γράφει: Ο Levent Kenez/Stockholm
Σύμφωνα με πρόσφατα δημοσιευμένα δεδομένα Οι στρατιωτικές δαπάνες της Τουρκίας έφτασαν τα 30 δισεκατομμύρια δολάρια το 2025, υπερβαίνοντας τις συνολικές αμυντικές δαπάνες των άμεσων γειτόνων της, σηματοδοτώντας μια αξιοσημείωτη μετατόπιση στην περιφερειακή ισορροπία ισχύος. Το συνολικό ποσό υπερβαίνει το σύνολο των εκτιμώμενων στρατιωτικών προϋπολογισμών της Ελλάδας, του Ιράκ, του Αζερμπαϊτζάν, της Βουλγαρίας, της Αρμενίας, της Γεωργίας και άλλων γειτονικών κρατών, οι οποίοι μαζί ανήλθαν περίπου στα 24 με 25 δισεκατομμύρια δολάρια. Το χάσμα υποδηλώνει μια διευρυνόμενη ανισορροπία αμυντικών δυνατοτήτων σε μια περιοχή που διαμορφώνεται από αλληλεπικαλυπτόμενες προκλήσεις ασφάλειας.
Δεδομένα που δημοσιεύθηκαν από το Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI) δείχνουν ότι η Τουρκία αύξησε τις στρατιωτικές της δαπάνες το 2025 κατά 7,2 τοις εκατό σε πραγματικούς όρους σε σύγκριση με το 2024. Την τελευταία δεκαετία, ο αμυντικός της προϋπολογισμός έχει αυξηθεί κατά 94 τοις εκατό, ξεπερνώντας σημαντικά την παγκόσμια αύξηση του 41 τοις εκατό την ίδια περίοδο.
Οι παγκόσμιες στρατιωτικές δαπάνες έφτασαν τα 2,887 τρισεκατομμύρια δολάρια το 2025, αυξημένες κατά 2,9 τοις εκατό και καταγράφοντας το υψηλότερο επίπεδο που έχει σημειωθεί ποτέ. Η αύξηση συνέχισε μια τάση συνεχούς ανόδου, αν και με βραδύτερο ρυθμό σε σχέση με την απότομη άνοδο του 2024. Οι υψηλότερες δαπάνες στην Ευρώπη και την Ασία αντιστάθμισαν τη μείωση στις Ηνωμένες Πολιτείες, μεταβάλλοντας τη συνολική κατανομή των στρατιωτικών δαπανών.
Η Τουρκία κατατάχθηκε 18η μεταξύ των μεγαλύτερων στρατιωτικών καταναλωτών παγκοσμίως το 2025. Το στρατιωτικό της εκτόπισμα ανήλθε στο 1,9 τοις εκατό του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος, τοποθετώντας την κάτω από το όριο του 2 τοις εκατό που έχει καταστεί σημείο αναφοράς εντός του ΝΑΤΟ, ενώ παράλληλα αντανακλά τη βιώσιμη δυνατότητα διάθεσης δημόσιων πόρων στην άμυνα.
Η σύνθεση των τουρκικών στρατιωτικών δαπανών έχει αλλάξει παράλληλα με την αύξησή τους. Ένα ολοένα μεγαλύτερο μερίδιο του προϋπολογισμού κατευθύνεται προς εγχώριες προμήθειες και βιομηχανική ανάπτυξη. Το 2025, οι κατανομές σε ειδικό ταμείο που υποστηρίζει την εθνική αμυντική βιομηχανία αντιστοιχούσαν στο 22 τοις εκατό των συνολικών στρατιωτικών δαπανών, μετά από αύξηση 25 τοις εκατό σε σχέση με το προηγούμενο έτος. Η κυβέρνηση αναφέρει ότι αυτή η μετατόπιση έχει μειώσει την εξάρτηση από εξωτερικούς προμηθευτές και έχει αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο οι αμυντικές δαπάνες αλληλεπιδρούν με την ευρύτερη οικονομία. Εγχώριες εταιρείες πλέον παρέχουν μεγάλο μέρος του στρατιωτικού εξοπλισμού, συμπεριλαμβανομένων μη επανδρωμένων συστημάτων, τεθωρακισμένων πλατφορμών και ναυτικών μέσων. Πολλά μακροπρόθεσμα προγράμματα παραμένουν υπό ανάπτυξη, συμπεριλαμβανομένου ενός μαχητικού αεροσκάφους νέας γενιάς και ολοκληρωμένων συστημάτων αεράμυνας.
Την ίδια στιγμή, οι επιχειρησιακές απαιτήσεις συνεχίζουν να διαμορφώνουν τα επίπεδα δαπανών. Η Τουρκία διατήρησε στρατιωτικές δραστηριότητες στο βόρειο Ιράκ και τη Συρία το 2025 και συνέχισε αναπτύξεις σε περιοχές όπως η Σομαλία. Αυτές οι δεσμεύσεις απαιτούν συνεχή χρηματοδότηση για προσωπικό, υλικοτεχνική υποστήριξη και συντήρηση, συμβάλλοντας σε σταθερές αυξήσεις του προϋπολογισμού.
Η περιφερειακή σύγκριση αποτυπώνει την κλίμακα του χάσματος. Η Ελλάδα διέθεσε περίπου 6,5 δισεκατομμύρια δολάρια για την άμυνα το 2025, συνεχίζοντας μια πολυετή προσπάθεια εκσυγχρονισμού με επίκεντρο τις αεροπορικές και ναυτικές δυνατότητες. Οι στρατιωτικές δαπάνες του Ιράκ έφτασαν περίπου τα 6,4 δισεκατομμύρια δολάρια, κατευθυνόμενες κυρίως προς την εσωτερική ασφάλεια και τις αντιτρομοκρατικές επιχειρήσεις. Ο προϋπολογισμός του Αζερμπαϊτζάν ανήλθε περίπου στα 5 δισεκατομμύρια δολάρια, αντανακλώντας συνεχιζόμενες επενδύσεις μετά τη σύγκρουση στο Ναγκόρνο‑Καραμπάχ και προσπάθειες ενσωμάτωσης προηγμένων συστημάτων. Η Βουλγαρία δαπάνησε περίπου 2,3 δισεκατομμύρια δολάρια καθώς κινήθηκε προς τα πρότυπα του ΝΑΤΟ, συμπεριλαμβανομένων προμηθειών σύγχρονων αεροσκαφών. Οι στρατιωτικές δαπάνες της Αρμενίας έφτασαν περίπου τα 1,7 δισεκατομμύρια δολάρια, σημειώνοντας σημαντική αύξηση σε σχέση με προηγούμενα έτη, καθώς επιδιώκει να ανασυγκροτήσει την αμυντική της ικανότητα. Οι δαπάνες της Γεωργίας παρέμειναν συγκριτικά περιορισμένες.
Οι στρατιωτικές δαπάνες του Ιράν εκτιμήθηκαν στα 7,4 δισεκατομμύρια δολάρια το 2025 βάσει διαθέσιμων δεδομένων, παρουσιάζοντας μείωση σε πραγματικούς όρους σε σχέση με το προηγούμενο έτος. Η μείωση συνδέθηκε εν μέρει με τον υψηλό πληθωρισμό, ο οποίος μείωσε την αγοραστική δύναμη παρά τις ονομαστικές αυξήσεις. Ορισμένες αμυντικές δραστηριότητες στο Ιράν χρηματοδοτούνται εκτός του επίσημου προϋπολογισμού, καθιστώντας τις ακριβείς συγκρίσεις πιο περίπλοκες.
Ακόμη και με την ένταξη των ιρανικών στοιχείων, οι συνολικές δαπάνες αυτών των χωρών παραμένουν κάτω από το ατομικό σύνολο της Τουρκίας. Η διαφορά δείχνει μια δομική ανισορροπία στην περιφερειακή στρατιωτική ικανότητα, αν και τα επίπεδα δαπανών δεν αποτυπώνουν πλήρως τις διαφορές σε μέγεθος δυνάμεων, επιχειρησιακή ετοιμότητα ή αποδοτικότητα προμηθειών. Σε ολόκληρη την Ευρώπη, οι στρατιωτικές δαπάνες αυξήθηκαν απότομα το 2025, κατά 14 τοις εκατό, φτάνοντας τα 864 δισεκατομμύρια δολάρια, αντανακλώντας συνεχιζόμενες προσαρμογές που συνδέονται με τον πόλεμο στην Ουκρανία και ευρύτερες ανησυχίες ασφάλειας. Πολλές ευρωπαϊκές χώρες έχουν αυξήσει τους αμυντικούς προϋπολογισμούς και επιταχύνει προγράμματα προμηθειών, συμβάλλοντας στη συνολική αύξηση.
Εντός του ΝΑΤΟ, τα περισσότερα κράτη‑μέλη πλέον καλύπτουν ή προσεγγίζουν την κατευθυντήρια γραμμή του 2 τοις εκατό του ΑΕΠ για στρατιωτικές δαπάνες. Το επίπεδο της Τουρκίας παραμένει ελαφρώς κάτω από αυτό το όριο, αλλά το συνολικό ύψος των δαπανών της και το μέγεθος των δυνάμεών της την κατατάσσουν μεταξύ των σημαντικότερων συνεισφερόντων σε απόλυτους αριθμούς.
Σε παγκόσμιο επίπεδο, οι στρατιωτικές δαπάνες παραμένουν συγκεντρωμένες σε μια μικρή ομάδα χωρών. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Κίνα και η Ρωσία αντιπροσώπευαν μαζί περισσότερο από το ήμισυ των συνολικών δαπανών το 2025. Οι 15 μεγαλύτερες χώρες αντιστοιχούσαν περίπου στο 80 τοις εκατό των παγκόσμιων στρατιωτικών δαπανών, υπογραμμίζοντας την άνιση κατανομή των αμυντικών πόρων.
Η αύξηση των στρατιωτικών δαπανών έχει πραγματοποιηθεί παράλληλα με ευρύτερους οικονομικούς περιορισμούς, απαιτώντας συμβιβασμούς εντός των εθνικών προϋπολογισμών. Παρότι οι αμυντικές δαπάνες έχουν αυξηθεί, το στρατιωτικό βάρος έχει παραμείνει σχετικά σταθερό ως ποσοστό του ΑΕΠ, υποδηλώνοντας ότι οι αυξήσεις στις δαπάνες συνέβησαν παράλληλα με τη συνολική οικονομική ανάπτυξη.
Ευρήματα από μελέτη του 2025 που διεξήχθη υπό το φιλοκυβερνητικό δίκτυο SAHA — μια ομάδα εταιρειών άμυνας και βιομηχανίας — και το πρόγραμμα MBA του TÜBİTAK δείχνουν ότι η σχέση μεταξύ αμυντικών δαπανών και οικονομικής επίδοσης στην Τουρκία έχει ενισχυθεί τις τελευταίες δύο δεκαετίες, με αποτελέσματα μετρήσιμα αλλά σε μεγάλο βαθμό έμμεσα. Μεταξύ 2005 και 2024, οι αμυντικές δαπάνες αυξήθηκαν από 7,5 δισεκατομμύρια δολάρια σε 21,9 δισεκατομμύρια, ενώ οι αμυντικές εξαγωγές αυξήθηκαν από 250 εκατομμύρια σε 7,15 δισεκατομμύρια δολάρια, σημειώνοντας αύξηση κατά 29 φορές. Την ίδια περίοδο, η απασχόληση στον αμυντικό τομέα αυξήθηκε από 35.000 σε 105.000 εργαζομένους, υποδηλώνοντας τριπλασιασμό της παραγωγικής ικανότητας και μετατόπιση προς εργατικό δυναμικό υψηλότερων δεξιοτήτων. Η επέκταση των αμυντικών δαπανών της Τουρκίας έχει αποκτήσει επίσης πολιτική σημασία στο εσωτερικό. Κυβερνητικά υποστηριζόμενα αμυντικά προγράμματα έχουν προβληθεί έντονα σε προεκλογικές εκστρατείες, όπου μεγάλης κλίμακας έργα όπως μη επανδρωμένα αεροχήματα, ναυτικές πλατφόρμες και αεροσκάφη νέας γενιάς παρουσιάζονται ως δείκτες εθνικής ισχύος και τεχνολογικής προόδου.
Ο πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν έχει επανειλημμένα τόνισε αυτές τις πρωτοβουλίες στη δημόσια ρητορική του, συνδέοντάς τες με ευρύτερα θέματα στρατηγικής αυτονομίας και οικονομικής ανάπτυξης. Ο ρόλος ιδιωτικών εταιρειών στενά συνδεδεμένων με τον τομέα, συμπεριλαμβανομένης της κατασκευάστριας drones Baykar — της οποίας η ηγεσία περιλαμβάνει μέλη της οικογένειας Ερντογάν — έχει προσελκύσει περαιτέρω προσοχή στη διασταύρωση πολιτικής και αμυντικής στρατηγικής. Ορισμένες κριτικές αναλύσεις και δημόσιες συζητήσεις γύρω από τον τουρκικό αμυντικό τομέα έχουν επισημάνει τον ρόλο εταιρειών και επιχειρηματικών προσώπων κοντά στον Ερντογάν σε μεγάλα προγράμματα προμηθειών και βιομηχανικής ανάπτυξης, εγείροντας ερωτήματα σχετικά με τη διαφάνεια, τον ανταγωνισμό στις αμυντικές συμβάσεις και τις ευρύτερες διανεμητικές επιπτώσεις της αυξημένης δημόσιας δαπάνης στον τομέα.
Την ίδια στιγμή, οικονομικοί δείκτες δείχνουν αυξανόμενη δημοσιονομική πίεση. Ο πληθωρισμός παρέμεινε υψηλός το 2025 και οι περιορισμοί στις δημόσιες δαπάνες έχουν ενταθεί, εγείροντας ερωτήματα για τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα. Οι στρατιωτικές δαπάνες, στο 1,9 τοις εκατό του ΑΕΠ, συνέπεσαν με νομισματική αστάθεια και ευρύτερες δημοσιονομικές προκλήσεις, εντείνοντας τη συζήτηση σχετικά με τις προτεραιότητες κατανομής πόρων. Το 2024 η κυβέρνηση εισήγαγε νομοθετική πρόταση με στόχο τη δημιουργία πρόσθετων εσόδων για το Ταμείο Αμυντικής Βιομηχανίας μέσω επιβάρυνσης σε άτομα με υψηλά πιστωτικά όρια. Το νομοσχέδιο στόχευε κατόχους πιστωτικών καρτών με όρια άνω των 100.000 τουρκικών λιρών (2.923 δολάρια) εκείνη την περίοδο, προτείνοντας ετήσια εισφορά 750 λιρών (22 δολάρια) στο ταμείο. Η πρόταση αντιμετώπισε έντονη δημόσια κριτική και τελικά αναβλήθηκε, χωρίς να προχωρήσει με την αρχική της μορφή κατά τη νομοθετική διαδικασία.
