by Πηγή: https://methormisakathektou.blog
Γράφει: Ο Ιωάννης Σιδηρόπουλος*
Η Άγκυρα και ο επιτήδειος ουδέτερος
Όταν η Ιταλία επιτέθηκε στην Ελλάδα στις 28 Οκτωβρίου 1940, η Ευρώπη και τα Βαλκάνια φλέγονταν. Η ελληνική άμυνα στα βουνά της Πίνδου αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για ολόκληρο τον ελεύθερο κόσμο. Την ίδια στιγμή, στην απέναντι όχθη του Αιγαίου, η Τουρκία παρακολουθούσε. Με το βλέμμα στραμμένο όχι στη μάχη, αλλά στην επιβίωση, η Άγκυρα επέλεξε την απόσταση, τη σιωπή και τελικά την ουδετερότητα — μια στάση που διασφάλισε την εδαφική της ακεραιότητα, αλλά άφησε τη γειτονική Ελλάδα να πολεμήσει μόνη.
Από το «ειρήνη στον κόσμο» στο «δεν είναι δικός μας πόλεμος»
Από το 1923, η Τουρκική Δημοκρατία οικοδομήθηκε πάνω στη φιλοσοφία του Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ, που επέτασσε αποφυγή εξωτερικών περιπετειών. Ο διάδοχός του, Ισμέτ Ινονού, κληρονόμησε αυτή την αντίληψη και τη μετέτρεψε σε δόγμα υπολογισμένης αποστασιοποίησης.
Το 1939, η Άγκυρα υπέγραψε Σύμφωνο Αμοιβαίας Συνδρομής με τη Βρετανία και τη Γαλλία. Όμως, όταν η Γαλλία κατέρρευσε το 1940 και η Γερμανία κυριάρχησε στην Ευρώπη, το σύμφωνο έχασε κάθε πρακτική αξία. Αντί να τιμήσει τις δεσμεύσεις της προς τους δυτικούς συμμάχους, η Τουρκία ανακοίνωσε στις 26 Ιουνίου 1940 ότι θα παραμείνει «μη εμπολέμος». Η επίσημη δικαιολογία ήταν η «ετοιμότητα χωρίς εμπλοκή». Στην πράξη όμως επρόκειτο για μια πολιτική αυτοπροστασίας που έκρυβε ευκαιριακή αδράνεια. Η τουρκική ηγεσία, τραυματισμένη ακόμη από τις απώλειες του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, φοβόταν την επανάληψη της ιστορίας.
Ο ελληνοϊταλικός πόλεμος και η βολική ερμηνεία των συνθηκών
Η ιταλική εισβολή στην Ελλάδα δοκίμασε τις σχέσεις Άγκυρας–Αθήνας. Οι δύο χώρες ήταν συνυπογράφουσες στο Βαλκανικό Σύμφωνο του 1934, που προέβλεπε αμοιβαία υποστήριξη απέναντι σε επιθετικούς γείτονες. Όταν, λοιπόν, η Ελλάδα δέχτηκε επίθεση, πολλοί περίμεναν —αν όχι στρατιωτική βοήθεια— τουλάχιστον πολιτική στήριξη από την Τουρκία. Αντί γι’ αυτό, η Άγκυρα προέβαλε τη νομικίστικη ερμηνεία ότι το σύμφωνο ίσχυε μόνο μεταξύ βαλκανικών κρατών και όχι εναντίον εξωβαλκανικών δυνάμεων όπως η Ιταλία.
Ο Τύπος της εποχής φιλοξένησε φιλικά σχόλια προς την Ελλάδα, όμως η πολιτική γραμμή παρέμεινε αμετακίνητη. Η Τουρκία δεν θα ρίσκαρε τη θέση της για την τύχη της Ελλάδας. Παράλληλα, οι τουρκικές αρχές επικαλούνταν την «απειλή των Ιταλών στα Δωδεκάνησα» και την «αστάθεια της Βουλγαρίας» για να δικαιολογήσουν τη στάση τους. Πίσω όμως από αυτές τις δικαιολογίες κρυβόταν μια πιο βαθιά επιλογή: να αφήσει τους άλλους να αιμορραγούν, ώστε η ίδια να μείνει αλώβητη.
Υπήρξε, άλλωστε, άκαρπη η προσπάθεια της τουρκικής ηγεσίας να πείσει τους Συμμάχους για την ανάγκη κατάληψης νησιών του Ανατολικού Αιγαίου από τουρκικά στρατεύματα, με το πρόσχημα της «προστασίας» τους από πιθανή γερμανική κατάληψη (πρόταση που αργότερα επανέλαβε και προς τους ίδιους τους Γερμανούς).
Ο Χίτλερ στα σύνορα και η τουρκική «ουδετερότητα»
Η κατάσταση έγινε ακόμη πιο κρίσιμη τον Απρίλιο του 1941, όταν η Γερμανία εισέβαλε στη Γιουγκοσλαβία και στην Ελλάδα. Οι γερμανικές δυνάμεις έφτασαν ως τα τουρκικά σύνορα. Ήταν η στιγμή της αλήθειας: θα υπερασπιζόταν η Άγκυρα τις αρχές της βαλκανικής συνεργασίας ή θα υπέκυπτε στην πίεση;
Η απάντηση ήρθε γρήγορα. Ο Χίτλερ διαβεβαίωσε τον Ινονού ότι η Γερμανία δεν θα επιτεθεί στην Τουρκία, κι εκείνος ανταπέδωσε με προσεκτικές δηλώσεις και σιωπή. Ο στρατός κινητοποιήθηκε αμυντικά, αλλά η πολιτική ηγεσία προχώρησε ένα βήμα παραπέρα: στις 18 Ιουνίου 1941 η Τουρκία υπέγραψε Σύμφωνο Φιλίας και Μη Επίθεσης με το ναζιστικό Ράιχ. Ήταν μια πράξη που έστειλε σαφές μήνυμα: η Άγκυρα δεν θα σταθεί απέναντι στον Χίτλερ, ακόμη κι αν αυτό σήμαινε την εγκατάλειψη των γειτόνων της.
Το εμπόριο με τον Άξονα: κέρδη εν μέσω πολέμου
Η ουδετερότητα δεν ήταν μόνο πολιτική στάση· ήταν και οικονομική στρατηγική. Η Τουρκία, βασικός προμηθευτής χρωμίου, έγινε πολύτιμη για τη γερμανική πολεμική βιομηχανία. Με τη Συμφωνία Κλόδιους του 1941, η Άγκυρα δεσμεύτηκε να προμηθεύει το Βερολίνο με χιλιάδες τόνους χρωμίτη, σε αντάλλαγμα για βιομηχανικά προϊόντα και οπλισμό.
Ενώ οι Έλληνες λιμοκτονούσαν υπό κατοχή, τουρκικά φορτία μεταλλευμάτων κατευθύνονταν στη Γερμανία, ενισχύοντας έμμεσα τη ναζιστική πολεμική μηχανή. Η Βρετανία και οι Ηνωμένες Πολιτείες προσπάθησαν να «εξαγοράσουν» τις τουρκικές εξαγωγές, ώστε να στερήσουν πρώτες ύλες από τον Χίτλερ, όμως η Άγκυρα προτίμησε να ισορροπεί ανάμεσα στους αγοραστές, αξιοποιώντας την ουδετερότητά της ως εργαλείο οικονομικού κέρδους.
Ηθικό και πολιτικό τίμημα
Η πολιτική του Ινονού προστάτευσε την Τουρκία από τον πόλεμο, αλλά πλήγωσε την αξιοπιστία της. Όταν η Ελλάδα πολεμούσε και θυσιαζόταν, η Άγκυρα επικαλούνταν «διεθνείς ισορροπίες». Όταν η Γερμανία κατέλαβε τα Βαλκάνια, η Τουρκία υπέγραψε συμφωνίες φιλίας με το Ράιχ. Και όταν οι Σύμμαχοι ζήτησαν βάση για επιχειρήσεις στη Μέση Ανατολή, η απάντηση ήταν αρνητική. Ακόμη και η απόρριψη του αιτήματος του Χίτλερ για διέλευση στρατευμάτων προς το Ιράκ δεν προήλθε από αντιναζιστική στάση, αλλά από φόβο για εσωτερική αποσταθεροποίηση. Έτσι ακυρώθηκε στην πράξη το όραμα της βαλκανικής αλληλεγγύης της δεκαετίας του ’30.
Το τέλος του πολέμου και η αποκατάσταση των σχέσεων
Μέχρι το 1944, η Τουρκία είχε μείνει μακριά από τα μέτωπα. Όταν όμως η ήττα της Γερμανίας έγινε αναπόφευκτη, η Άγκυρα έσπευσε να αλλάξει πλευρά. Διέκοψε τις εξαγωγές προς το Ράιχ, απέλασε τον Γερμανό πρέσβη και κήρυξε πόλεμο στον Άξονα τον Φεβρουάριο του 1945 — μια καθαρά συμβολική, σχεδόν ειρωνική κίνηση, λίγους μήνες πριν τη λήξη του πολέμου. Η χειρονομία αυτή της εξασφάλισε θέση στο τραπέζι των νικητών, αλλά δεν έσβησε τη μνήμη της αδράνειας.
Συμπέρασμα: Ουδετερότητα χωρίς αλληλεγγύη
Η τουρκική πολιτική των ετών 1940–41 υπήρξε ρεαλιστική αλλά ηθικά φτωχή. Προστάτευσε το κράτος, όχι όμως τις αρχές. Ενώ η Ελλάδα υπερασπιζόταν την ελευθερία της απέναντι σε δύο ολοκληρωτικά καθεστώτα, η Τουρκία επέλεξε την ασφάλεια της αποχής — μια επιλογή που μπορεί να εξηγηθεί στρατηγικά, αλλά φανερώνει τον διαχρονικό οπορτουνισμό της τουρκικής διπλωματίας. Ο Ινονού κατάφερε να κρατήσει τη χώρα του εκτός πολέμου, όμως η ουδετερότητά του έμοιαζε περισσότερο με σιωπηρή συνενοχή παρά με πράξη ειρήνης. Στα Βαλκάνια της εποχής, η Ελλάδα έγραψε ιστορία με την αντίστασή της· η Τουρκία, με τη σιωπή της.
*LL.M (LSE, UvA), Δικηγόρος – Non-resident Fellow, Διπλωματική Ακαδημία Πανεπιστημίου Λευκωσίας, Senior Fellow, Strategy International
