Πηγή: https://www.meforum.org
Γράφει: Ο Blaise Misztal*
Περιορισμοί και εμπόδια για την πώληση των τουρκικών S-400
Στις 10 Ιουλίου, η φιλοκυβερνητική τουρκική εφημερίδα Hürriyet ανέφερε ότι η Άγκυρα επιδιώκει να ολοκληρώσει την πώληση των ρωσικής κατασκευής συστημάτων αντιαεροπορικής άμυνας S‑400 σε μια χώρα του Περσικού Κόλπου. Αν και το Κατάρ αναφέρεται από ορισμένες πηγές ως πιθανός αγοραστής, ο πιο συχνά συζητούμενος υποψήφιος είναι τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (ΗΑΕ).
Τι ισχύει για τον ρόλο της Ρωσίας; Θα συναινούσε σε μια τέτοια πώληση και, αν ναι, για ποιον λόγο;
Η είδηση εγείρει πολλαπλά ερωτήματα. Η Τουρκία αγόρασε τους S‑400 αψηφώντας τις προειδοποιήσεις των ΗΠΑ για τη ζημιά που θα προκαλούσε στη διμερή σχέση και στη συνέχεια άντεξε χρόνια αμερικανικών εκκλήσεων και κυρώσεων, αρνούμενη να απαλλαγεί από το προβληματικό σύστημα αεράμυνας. Γιατί να το αποχωριστεί τώρα; Ποιος είναι ο ρόλος της Ρωσίας; Συμφώνησε σε μια τέτοια μεταβίβαση και, αν ναι, γιατί;
Το πιο σημαντικό, όμως, είναι το ερώτημα γιατί τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα θα αποδέχονταν τους S‑400. Άλλωστε, οι S‑400 υπήρξαν πηγή έντασης μεταξύ των ΗΠΑ και ενός από τους εταίρους τους, σηματοδοτώντας έλλειψη ευθυγράμμισης με την Ουάσιγκτον και δημιουργώντας εμπόδιο στην απόκτηση των F‑35. Η πώληση των S‑400 από έναν προβληματικό σύμμαχο των ΗΠΑ, την Τουρκία, σε έναν σταθερό εταίρο που επίσης έχει επιδιώξει να αγοράσει F‑35, τα ΗΑΕ, θα έμοιαζε απλώς με μεταβίβαση μιας «καυτής πατάτας» — επιδιόρθωση μιας σχέσης μόνο και μόνο για να διακινδυνεύσει μια άλλη. Γιατί, λοιπόν, τα ΗΑΕ να συμφωνήσουν να πάρουν τους S‑400 από την Τουρκία;
Αν η μεταβίβαση προχωρήσει, πιθανότατα όλες οι εμπλεκόμενες χώρες θα έχουν συμφωνήσει για τους ίδιους λόγους: όλες πιστεύουν ότι θα κερδίσουν κάτι. Η Τουρκία θέλει το F‑35· η Ρωσία αναζητά παραχωρήσεις από την Τουρκία και επιδιώκει να βελτιώσει τις σχέσεις της με τα ΗΑΕ· και τα ΗΑΕ μπορεί να θεωρούν ότι οι S‑400 θα ενισχύσουν την άμυνά τους έναντι ιρανικών πυραύλων.
Καμία από αυτές τις ανταλλαγές, ωστόσο, δεν θα ωφελήσει τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η άρση της ζημιάς που προκάλεσε η Τουρκία στη σχέση της με τις ΗΠΑ δεν ισοδυναμεί με απόδειξη ότι μπορεί να της εμπιστευθεί κανείς το πιο προηγμένο αμερικανικό μαχητικό.
Περαιτέρω ρωσική διείσδυση στην Τουρκία ή/και στον Κόλπο θα αποδυναμώσει την αμερικανική επιρροή στην περιοχή. Το ίδιο όμως θα συμβεί και με την ενσωμάτωση περισσότερων ρωσικών αμυντικών συστημάτων στις ένοπλες δυνάμεις των Εμιράτων.
Υπάρχουν, ωστόσο, τρόποι για την Τουρκία να απαλλαγεί από τους S‑400 που θα υποστήριζαν τα αμερικανικά συμφέροντα. Τα ΗΑΕ θα μπορούσαν να το αποδεχθούν όχι για χρήση, αλλά για μελέτη και παροχή των τεχνικών του λεπτομερειών στις αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις. Εναλλακτικά, η Ινδία θα μπορούσε να αποτελέσει έναν λιγότερο προβληματικό προορισμό.
Γιατί να πουλήσει τώρα η Τουρκία τους S‑400;
Η αγορά των ρωσικών πυραύλων S‑400 από την Τουρκία υπήρξε μείζον σημείο τριβής στις αμερικανοτουρκικές σχέσεις για σχεδόν μία δεκαετία. Αποτελεί επίσης την αιτία των αμερικανικών κυρώσεων κατά της Τουρκίας και της νομικής απαγόρευσης πώλησης F‑35 στην Άγκυρα, όπως έχει ήδη αναλύσει η JINSA.
Η είδηση ότι η Τουρκία επιδιώκει επιτέλους να απαλλαγεί από τους S‑400, αφού άντεξε χρόνια αμερικανικής πίεσης και κυρώσεων, πιθανότατα οφείλεται στο ότι ο πρόεδρος της Τουρκίας, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, έχει πειστεί πως θα λάβει κάτι σε αντάλλαγμα από την Ουάσιγκτον.
Η εξέλιξη αυτή ακολούθησε αμέσως μετά τη σύνοδο του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα στις 7–8 Ιουλίου, όπου ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε στους δημοσιογράφους, έχοντας τον Ερντογάν στο πλευρό του, ότι «θα άρουμε τις κυρώσεις» και ότι η πώληση F‑35 στην Τουρκία είναι «σίγουρα κάτι που θα εξετάσουμε», αν και πρόσθεσε ότι δεν το έχει «αποφασίσει πλήρως».
Θα συμφωνούσε η Ρωσία στη μεταβίβαση του S‑400;
Η μεταβίβαση δεν μπορεί να προχωρήσει χωρίς την έγκριση της Μόσχας. Οι ρωσικές εξαγωγές οπλικών συστημάτων λειτουργούν ως κρατικό μονοπώλιο βάσει του Ομοσπονδιακού Νόμου υπ’ αριθ. 114‑FZ της 19ης Ιουλίου 1998, ο οποίος ρυθμίζει τη στρατιωτικο‑τεχνική συνεργασία με ξένα κράτη.
Στο πλαίσιο αυτό, οι κυβερνήσεις που εισάγουν οπλικά συστήματα οφείλουν να προσκομίσουν πιστοποιητικό τελικού χρήστη, με το οποίο δεσμεύονται ότι δεν θα μεταπωλήσουν, επανεξάγουν ή μεταβιβάσουν τον εξοπλισμό σε τρίτο μέρος χωρίς προηγούμενη γραπτή συναίνεση της Μόσχας — υποχρέωση που κωδικοποιείται στο Κυβερνητικό Διάταγμα υπ’ αριθ. 604 της 6ης Οκτωβρίου 2006, το οποίο ορίζει την «προοριζόμενη χρήση» ως χρήση «αποκλειστικά για τους σκοπούς που καθορίζονται στο πιστοποιητικό τελικού χρήστη» και απαγορεύει τη μεταβίβαση χωρίς ρωσική άδεια.
Η Άγκυρα έχει επιβεβαιώσει ότι δεσμεύεται από αυτές τις διατάξεις. Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν ταξίδεψε στο Καζάν τον Ιούνιο προκειμένου να συναντήσει τον Ρώσο πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν, για να θέσει τα θεμέλια της συμφωνίας, και να αναγνωρίσει δημόσια ότι καμία λύση δεν μπορεί να εφαρμοστεί χωρίς τη συναίνεση της Μόσχας.
Ο Ρώσος υπουργός Εξωτερικών Σεργκέι Λαβρόφ έχει τονίσει ότι οι συμβατικές υποχρεώσεις από την αγορά του 2017 απαγορεύουν στην Τουρκία να μεταπωλήσει ή να μετακινήσει το σύστημα χωρίς επίσημη άδεια.
Ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου, Ντμίτρι Πεσκόφ, χαρακτήρισε το ζήτημα «εξαιρετικά ευαίσθητο» και επιβεβαίωσε ότι οι επαφές με την Τουρκία θα συνεχιστούν, ενώ το Κρεμλίνο δήλωσε ότι βλέπει θετικά την πρόταση, αν και απαιτείται ακόμη απόφαση του Πούτιν.
Γιατί να αποδεχθούν τα ΗΑΕ τους S‑400;
Η απλούστερη απάντηση είναι ότι τα ΗΑΕ επιδιώκουν να ενισχύσουν την αεράμυνά τους. Ο αντίκτυπος της Επιχείρησης Epic Fury στα ΗΑΕ ήταν δυσανάλογος. Τα Εμιράτα δέχθηκαν περισσότερα ιρανικά πλήγματα από οποιοδήποτε άλλο κράτος του Κόλπου κατά τη διάρκεια του πολέμου.
Τα ΗΑΕ αντιμετώπισαν εκατοντάδες βαλλιστικούς πυραύλους, πάνω από δύο χιλιάδες drones και δεκάδες πυραύλους cruise στις εβδομάδες που ακολούθησαν τα πλήγματα της 28ης Φεβρουαρίου, ενεργοποιώντας μία από τις μεγαλύτερες αμυντικές επιχειρήσεις στην ιστορία τους. Ιρανικοί πύραυλοι και drones έπληξαν περιοχές σε όλη τη χώρα, συμπεριλαμβανομένων του Άμπου Ντάμπι και του Ντουμπάι.
Οι υπάρχουσες συστοιχίες THAAD και Patriot εκτέλεσαν τη λειτουργία αναχαίτισης βαλλιστικών απειλών, αλλά ο όγκος και η ποικιλία των επιθέσεων αποτελούν μείζονα πρόκληση. Οι S‑400 μπορούν να προσφέρουν μακράς εμβέλειας προστασία έναντι αεροσκαφών, πυραύλων cruise και ορισμένων βαλλιστικών απειλών, σε αποστάσεις και ύψη που συμπληρώνουν — και δεν επικαλύπτουν — την τερματική φάση αναχαίτισης του THAAD και την μεσαία εμβέλεια του Patriot.
Η Hürriyet σημείωσε ρητά ότι τόσο τα ΗΑΕ όσο και το Κατάρ άρχισαν να αναζητούν εναλλακτικά συστήματα αεράμυνας ως άμεση συνέπεια του πολέμου ΗΠΑ–Ιράν.
Επιπτώσεις για τις Ηνωμένες Πολιτείες
Το να επιτραπεί στην Τουρκία να ανταλλάξει τους S‑400 με F‑35 και να καταλήξει το ρωσικό σύστημα να αναπτυχθεί στα ΗΑΕ θα άφηνε τις Ηνωμένες Πολιτείες σε χειρότερη στρατηγική θέση από αυτή στην οποία βρίσκονται σήμερα.
Η Τουρκία
Η πώληση των S‑400 θα εξάλειφε το νομικό εμπόδιο για την επιστροφή της Άγκυρας στο πρόγραμμα F‑35. Ωστόσο, αυτό θα αφαιρούσε απλώς μόνο έναν από τους πολλούς παράγοντες τριβής στη σχέση, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται η εχθρότητα του Ερντογάν προς το Ισραήλ και η υποστήριξή του προς τη Χαμάς.
Όπως έχει υποστηρίξει η JINSA, δεν υπάρχει σοβαρός λόγος να πιστεύει κανείς ότι ο Ερντογάν είναι έτοιμος να εγκαταλείψει χρόνια εξωτερικής πολιτικής που όχι μόνο αντιβαίνει στα αμερικανικά συμφέροντα, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις έχει απειλήσει άμεσα αμερικανικές δυνάμεις και εταίρους — και να χρησιμοποιήσει το F‑35 με υπευθυνότητα.
Αντιθέτως, η παροχή αυτού του προηγμένου όπλου θα μπορούσε να τροφοδοτήσει περαιτέρω τις επεκτατικές περιφερειακές φιλοδοξίες της Τουρκίας.
Η Ρωσία
Η προθυμία της Μόσχας να εξετάσει τη μεταβίβαση είναι συναλλακτική. Ρωσικές και τουρκικές πηγές ανέφεραν ότι οι διαπραγματεύσεις για την πώληση στα ΗΑΕ συνεχίζονται εδώ και μήνες, και μια ρωσική πηγή περιέγραψε την αντίδραση της Μόσχας ως «γιατί όχι;», διευκρινίζοντας όμως ότι η προσωπική απόφαση του Πούτιν παραμένει ο καθοριστικός παράγοντας.
Τρεις παράγοντες φαίνεται να καθοδηγούν τον υπολογισμό του Κρεμλίνου:
- Η ενεργειακή εξάρτηση της Τουρκίας από τη Ρωσία. Η κρίσιμη συμφωνία φυσικού αερίου μεταξύ των δύο χωρών δεν έχει ανανεωθεί, και η Μόσχα θα μπορούσε να θέσει ως όρο για τη συναίνεση στους S‑400, χρησιμοποιώντας το σύστημα ως διαπραγματευτικό χαρτί σε ζητήματα που έχουν μεγαλύτερη σημασία για το Κρεμλίνο από την αεράμυνα του Κόλπου.
- Η σχέση Ρωσίας–Ιράν κατά τον πόλεμο. Η Μόσχα εξόπλισε το Ιράν ενώ ιρανικοί πύραυλοι έπλητταν τα Εμιράτα, και μια ευρωπαϊκή πηγή εξήγησε ότι υπάρχουν «υποβόσκουσες εντάσεις» μεταξύ Ρωσίας και ΗΑΕ λόγω αυτού. Η συναίνεση στη μεταβίβαση θα μπορούσε να λειτουργήσει ως μερική αντιστάθμιση της ζημιάς που προκάλεσε η ευθυγράμμιση της Ρωσίας με την Τεχεράνη στις σχέσεις της με τον Κόλπο.
Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα
Η απόφαση των ΗΑΕ να επιδιώξουν την απόκτηση του S‑400 αντανακλά — και ενδέχεται να ενισχύσει — μια εκτίμηση ότι η ασφάλεια του κράτους του Κόλπου απαιτεί διαφοροποίηση μακριά από τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Η κυβέρνηση Μπάιντεν «πάγωσε» την πώληση F‑35 αξίας 23 δισ. δολαρίων στο Άμπου Ντάμπι το 2021. Η κυβέρνηση Τραμπ δεν την «ξεπάγωσε». Ήρθε ο πόλεμος, τα ΗΑΕ δέχθηκαν περισσότερα ιρανικά πλήγματα από οποιοδήποτε άλλο κράτος του Κόλπου, και στη συνέχεια — όταν η επιχειρησιακή ανάγκη για τον εξοπλισμό του Άμπου Ντάμπι ήταν ισχυρότερη από ποτέ — η Ουάσιγκτον και πάλι δεν παρέδωσε.
Τα ΗΑΕ ήδη επιχειρούν συστήματα Pantsir ρωσικής προέλευσης και εδώ και χρόνια διαφοροποιούν τις προμήθειες οπλικών συστημάτων από πολλαπλούς προμηθευτές.
Σύμφωνα με την αμερικανική νομοθεσία, η χρήση του S‑400 είναι ουσιαστικά ασύμβατη με την απόκτηση του F‑35: οι ίδιες νομικές απαιτήσεις που απέκλεισαν την Τουρκία από το πρόγραμμα ισχύουν για κάθε κράτος που διαθέτει το ρωσικό σύστημα.
Το γεγονός ότι τα ΗΑΕ προχωρούν ανεξαρτήτως αυτού υποδηλώνει μια στρατηγική εκτίμηση ότι η διαφοροποιημένη προμήθεια συστημάτων αεράμυνας από διαθέσιμους προμηθευτές έχει προτεραιότητα έναντι μιας αμερικανικής πλατφόρμας.
Η πώληση των S‑400 από την Τουρκία στα ΗΑΕ δεν αφαιρεί τη ρωσική δυνατότητα αισθητήρων από την περιοχή· τη μεταφέρει σε άμεση γειτνίαση με την αμερικανική στρατιωτική υποδομή στη βάση Αλ Ντάφρα, τον κύριο κόμβο αεροπορικών επιχειρήσεων των ΗΠΑ στον Κόλπο.
Τα ραντάρ των S‑400 είναι ικανά να εντοπίζουν και να παρακολουθούν μαχητικά stealth που επιχειρούν εντός ή κοντά στον εναέριο χώρο της χώρας υποδοχής — ακριβώς η ανησυχία που οδήγησε στον αποκλεισμό της Τουρκίας από το πρόγραμμα F‑35.
Η βαθύτερη συνέπεια αφορά την αμερικανική ικανότητα άσκησης πίεσης στον Κόλπο. Κατά τη διάρκεια της διαμάχης για τις βάσεις στο πλαίσιο του Project Freedom, η Ουάσιγκτον απείλησε να αναστείλει παραδόσεις πυραύλων αναχαίτησης, και το Ριάντ άλλαξε στάση μέσα σε λίγες ημέρες.
Αυτή η δυνατότητα πίεσης προϋποθέτει αμερικανικό μονοπώλιο στα συστήματα αεράμυνας που τα κράτη του Κόλπου δεν μπορούν να στερηθούν. Η πώληση των S‑400 σπάει το μονοπώλιο. Δημιουργεί ένα κανάλι προμήθειας που διοχετεύει ρωσικής προέλευσης αεράμυνα στον Κόλπο μέσω τουρκικού ενδιάμεσου, εκτός του πεδίου των αμερικανικών κυρώσεων — αφού η συναλλαγή είναι Τουρκία–ΗΑΕ και όχι Ρωσία–ΗΑΕ — και με τη συνεργασία της ίδιας της Ουάσιγκτον για την άρση των νομικών εμποδίων.
Οι Συμφωνίες του Αβραάμ, υποσχέθηκαν ότι η ευθυγράμμιση με το Ισραήλ θα ενίσχυε την ασφάλεια του Κόλπου. Ο πιο αφοσιωμένος υπογράφων των Συμφωνιών έχει πλέον καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η διαφοροποίηση της αεράμυνας πέρα από τις αμερικανικές πλατφόρμες εξυπηρετεί καλύτερα τα στρατηγικά του συμφέροντα.
Κάθε επόμενη διαφοροποίηση των προμηθειών αεράμυνας του Κόλπου μέσω μη αμερικανικών καναλιών ενδέχεται να μειώσει την οριακή αξία της αμερικανικής εγγύησης ασφαλείας και να ενισχύσει το επιχείρημα της Σαουδικής Αραβίας ότι οι ρυθμίσεις που βασίζονται στην κυριαρχία αποδίδουν ό,τι δεν μπόρεσαν να προσφέρουν οι Συμφωνίες.
Η τήρηση ,από τον αγοραστή, των όρων της συμφωνίας πρέπει να παρακολουθείται ως βασικός δείκτης της κατεύθυνσης προς την οποία κινείται η αρχιτεκτονική ασφάλειας του Κόλπου.
Τι άλλο μπορεί να γίνει με τους τουρκικούς S‑400;
Υπάρχουν δύο καλύτερες επιλογές από το να ενσωματωθεί το S‑400 στην αεράμυνα των ΗΑΕ.
1. Πώληση των S‑400 στην Ινδία
Η πρώτη επιλογή — την οποία η JINSA έχει ήδη προτείνει — θα ήταν η Τουρκία να πουλήσει τους S‑400 στην Ινδία, όχι στα ΗΑΕ. Το Νέο Δελχί έχει ήδη αγοράσει πέντε συστοιχίες S‑400 από τη Ρωσία και έλαβε αμερικανική εξαίρεση από κυρώσεις για αυτή την αγορά, με βάση την κατανόηση ότι θα χρησιμοποιήσει το ρωσικής κατασκευής σύστημα εναντίον ενός ανταγωνιστή των ΗΠΑ — της Κίνας — χωρίς να θέσει σε κίνδυνο την ασφάλεια των αμερικανικών οπλικών συστημάτων.
Είναι, επομένως, πιθανό η Ινδία να αποτελέσει αποδεκτή λύση για την Ουάσιγκτον, την Άγκυρα και τη Μόσχα για τους τουρκικούς S‑400.
Εναλλακτικά, η πώληση στα ΗΑΕ θα μπορούσε να προχωρήσει, αλλά με τους S‑400 να προορίζεται για τεχνική μελέτη και εκπαίδευση, όχι για επιχειρησιακή χρήση στην αεράμυνα.
Υπάρχει προηγούμενο για μια τέτοια κίνηση: η Κύπρος απαλλάχθηκε από τις ρωσικές συστοιχίες S‑300 το 1998, προκειμένου να αποκλιμακώσει τις εντάσεις με την Τουρκία.
Έστειλε το σύστημα στην Ελλάδα, η οποία το εγκατέστησε στην Κρήτη, όπου χρησιμοποιείται για εκπαίδευση από αεροπορίες που είναι πιθανό να αντιμετωπίσουν το S‑300 σε πραγματικές επιχειρήσεις, συμπεριλαμβανομένου του Ισραήλ.
Οποιαδήποτε από αυτές τις επιλογές, σε συνδυασμό με την επιβολή πρόσθετων όρων σε οποιαδήποτε πώληση F‑35 στην Τουρκία, θα απέτρεπε την υπονόμευση της αμερικανικής επιρροής στον Κόλπο και θα ενίσχυε τις αμυντικές συνεργασίες των ΗΠΑ.
Επιπλέον, αν μια τέτοια πώληση προχωρήσει χωρίς αμερικανική επιρροή στο τελικό αποτέλεσμα, αυτό θα ενισχύσει περαιτέρω την αίσθηση ότι η αμερικανική αρχιτεκτονική ασφάλειας στον Κόλπο διαβρώνεται.
*Ο Blaise Misztal είναι αντιπρόεδρος πολιτικής στη JINSA. Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα περιλαμβάνουν το Ιράν και το πυρηνικό του πρόγραμμα, τις σχέσεις ΗΠΑ–Τουρκίας, την αντιμετώπιση του εξτρεμισμού και τον στρατηγικό ανταγωνισμό.
