by Μια Αναζήτηση των Αξιών που Χρειαζόμαστε Σήμερα
Γράφει: Η Έλενα Δημητρακοπούλου*
Η πρόσφατη κινηματογραφική απεικόνιση του Ιωάννη Καποδίστρια από τον Γιάννη Σμαραγδή, φέρνει στο προσκήνιο μια ιστορική μορφή που ζει στο συλλογικό φαντασιακό όλων μας, πολύ περισσότερο ως μύθος, παρά ως πλήρες ανθρώπινο και πολιτικό πρόσωπο. Δεν θα επιχειρήσω εδώ μια αναλυτική κριτική της ταινίας ή σύγκριση με τα ιστορικά δεδομένα, άλλωστε και μεταξύ των ιστορικών πηγών υπάρχουν τομείς συμφωνίας και διχογνωμίας. Αντ’ αυτού, θα χρησιμοποιήσω αυτό που είδα στην οθόνη ως ένα «πρίσμα» για να προβληματιστούμε για τις αξίες που σήμερα φαίνεται να έχουν χάσει την θέση τους στις σύγχρονες κοινωνίες.
Καποδίστριας: Ο Άνθρωπος με Ευαισθησία και Σεβασμό στην Ανθρώπινη Αξία
Ένα από τα πιο συγκινητικά στοιχεία που παρουσιάζονται στην ταινία είναι η απεικόνιση της σχέσης του Καποδίστρια με το γυναικείο φύλο, όχι απλώς με ρομαντισμό, αλλά με λεπτότητα, ευγένεια και βαθύ σεβασμό, ακόμη και με την επιλογή του πληθυντικού αριθμού κατά την συνομιλία του. Αυτή η λεπτότητα και ευαισθησία δεν είναι τυχαία. Αν εξετάσουμε τον άνθρωπο πίσω από την ιστορία, βλέπουμε ότι ο Καποδίστριας δεν ήταν ένας τυπικός πολιτικός της εποχής του.
Γεννήθηκε στην Κέρκυρα το 1776, σε μια περίοδο δραματικών αλλαγών στην Ευρώπη και στον κόσμο, όπου οι ιδέες του Διαφωτισμού, της Ανθρώπινης Αξίας και της Ελευθερίας άρχισαν να διαμορφώνουν νέα ηθικά πρότυπα. Η ίδια η ζωή του, ξεκινώντας από την ιατρική εκπαίδευση στην Πάδοβα μέχρι τις διπλωματικές του υπηρεσίες, δείχνει έναν άνθρωπο που κατανοούσε βαθιά την σημασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της μάθησης και της προσωπικής ευθύνης. Ο Καποδίστριας ήταν έντονα μορφωμένος, πολύγλωσσος και γνώστης των ευρωπαϊκών πνευματικών ρευμάτων της εποχής. Αυτή η «προσωπική ευγένεια» μαρτυρά μια συνολικότερη φιλοσοφία ζωής, όπου η συνάντηση του ανθρώπου με τον άνθρωπο γίνεται με σεβασμό και αναγνώριση της αξίας του άλλου.
Σήμερα, στις σύγχρονες δημοκρατίες αλλά και στην πολιτική κουλτούρα μας γενικότερα, αυτό το στοιχείο φαίνεται να έχει χαθεί. Οι πολιτικοί συχνά φαίνονται αποστασιοποιημένοι, τυπικοί ή και ψυχροί στην ανθρώπινη αλληλεπίδραση, επικεντρωμένοι περισσότερο στα μηνύματα και λιγότερο στη σχέση τους με τους ανθρώπους που έχουν κληθεί να εκπροσωπούν. Η εικόνα που ο Ιωάννης φιλάει τα χέρια μια Ελληνίδας ταλαίπωρης χωρικής που του προσφέρει μερικά κεράσια είναι μια ένδειξη ότι ο σεβασμός και η ανθρώπινη επαφή δεν είναι παρωχημένες αξίες, αλλά ζωτικής σημασίας συστατικά για την εμπιστοσύνη και την συνοχή μιας κοινωνίας. Κάτι από το οποίο απέχουν οι σημερινοί πολιτικοί.
Ο Πολιτικός στο Πλαίσιο των Αδιεξόδων και των Προκλήσεων της Εποχής του
Η πολιτική πλευρά του Καποδίστρια είναι ίσως η πιο αμφιλεγόμενη στην ιστορία του. Ως Α’ Κυβερνήτης της Ελλάδας, ανέλαβε μια χώρα σε πλήρη διάλυση μετά την Επανάσταση του 1821, χωρίς θεσμούς, χωρίς ασφάλεια, χωρίς διοίκηση. Οι προσπάθειές του να συγκεντρώσει εξουσίες στην κεντρική κυβέρνηση και να επιβάλει τάξη, αντιμετωπίστηκαν με σφοδρές αντιδράσεις από τοπικούς προεστούς, οπλαρχηγούς και άλλες παραδοσιακές δυνάμεις.
Αυτή η αντίθεση ανάμεσα στην ανάγκη για αποτελεσματική διοίκηση και στην επιμονή της διατήρηση τοπικών ελευθεριών ή καλύτερα, τοπικών ιδιωτικών συμφερόντων, δεν ήταν ένα «πρόβλημα του 19ου αιώνα»: είναι ακριβώς το ίδιο που σήμερα βλέπουμε να επαναλαμβάνεται στην πολιτική των σύγχρονων κρατών, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά σε ολόκληρη την Ευρώπη και τις ΗΠΑ. Η δυσκολία να συμφιλιώσει κανείς την ατομική ελευθερία με τη συλλογική ευθύνη, την προσωπική αυτονομία με την ανάγκη για θεσμοθέτηση κανόνων, είναι ένα από τα μεγαλύτερα σύγχρονα προβλήματα.
Ο Καποδίστριας προσπάθησε να επιβάλει μια εξουσία που να λειτουργεί αποτελεσματικά όχι για να καταπιέσει, αλλά για να προστατεύσει και γι’ αυτό συγκρούστηκε με τις συνέπειες του παραδοσιακού τρόπου διοίκησης, όπου οι τοπικές εξουσίες και τα ιδιωτικά συμφέροντα διατηρούσαν τεράστια δύναμη. Αυτό το είδος σύγκρουσης ανάμεσα στο «κοινό καλό» και στα ιδιωτικά συμφέροντα είναι επίσης παρόν σε σύγχρονες συζητήσεις γύρω από την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, την φορολόγηση, την υγεία, την εκπαίδευση όπου οι συλλογικές ανάγκες, εξακολουθούν να παλεύουν με τις ατομικές απαιτήσεις.
Έτσι, η πολιτική του Καποδίστρια μάς θέτει ένα ερώτημα που παραμένει κεντρικό και σήμερα: ποιος είναι ο ρόλος του ηγέτη σε μια κοινωνία; Είναι ο ηγέτης εδώ για να υπηρετήσει απλώς την βούληση των περισσότερων; Ή να ενσωματώσει το γενικό συμφέρον σε ένα όραμα λειτουργικής διοίκησης; Η απάντηση δεν είναι εύκολη, αλλά η ιστορία του Καποδίστρια μάς δείχνει ότι η προσπάθεια να χτίσεις έναν λειτουργικό θεσμό από το μηδέν απαιτεί θάρρος, αφοσίωση και συχνά ….. προσωπικό κόστος.
Ο Οραματιστής και η Αρμονία του Ανθρώπου με τη Φύση και την Κοινωνία
Ίσως η πιο απλή αλλά και βαθιά στιγμή από την ταινία είναι η σκηνή όπου ο Καποδίστριας και ο Κολοκοτρώνης κοιτούν τον Ναό του Ποσειδώνα στο Σούνιο με φόντο το ολόγιομο φεγγάρι. Αυτή η εικόνα λειτούργησε ως μια μεταφορά: στην αρμονία του κόσμου, στην ισορροπία μεταξύ ανθρώπου και φύσης, και στην ανάγκη για εσωτερική γαλήνη ως προϋπόθεση για ηθική ανάταση.
Η αρχαία ελληνική φιλοσοφία είχε βαθιά γνώση του ότι ο άνθρωπος δεν νοείται έξω από το φυσικό και κοινωνικό του περιβάλλον. Οι αρχαίοι Έλληνες μιλούσαν για «κόσμον», έναν όρο για την αρμονική διάταξη των πραγμάτων. Στην εποχή μας, η πράξη αυτή της αναζήτησης «αρμονίας» συχνά εκλαμβάνεται ως ρομαντισμός ή ως υπόθεση εσωτερισμού. Ωστόσο, αποτελεί ουσιαστικό υπόβαθρο για κάθε δημοκρατικό και κοινωνικά δίκαιο σύστημα, γιατί μόνο ένας άνθρωπος με εσωτερική ισορροπία μπορεί να συμβάλει εποικοδομητικά σε μια κοινωνία.
Ταυτόχρονα, σε μια χριστιανική θεώρηση που η ίδια αναδύεται συχνά στην ελληνική πολιτιστική παράδοση και πιθανώς απεικονίζεται στην ταινία, ο άνθρωπος καλείται να υπηρετήσει τον άλλον με αγάπη, να δει τον πλησίον ως εικόνα Θεού και να συνδεθεί με τον κόσμο με ταπεινοφροσύνη. Αυτές οι αρχές δεν είναι «παλιές». Τουναντίον, είναι βαθιά σύγχρονες και εφαρμόσιμες γύρω από ζητήματα κοινωνικής δικαιοσύνης, περιβαλλοντικής φροντίδας, αλληλεγγύης και θεσμών που υπηρετούν όλους.
Κλείνοντας, η ιστορία του Καποδίστρια όπως επανεμφανίζεται μέσα από την ταινία, αλλά και μέσα από τις ιστορικές πηγές, μάς προσφέρει έναν πλούτο αναφορών για το πώς μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τα σύγχρονα αδιέξοδα:
- Ως άνθρωποι, να αναζητήσουμε τον σεβασμό, την ευγένεια και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια στις σχέσεις μας.
- Ως πολίτες, να αναζητήσουμε έναν πολιτικό λόγο που να υπηρετεί το κοινό καλό και όχι απλώς συμφέροντα ομάδων ή ατόμων.
- Ως κοινωνία, να αναζητήσουμε αρμονία με τη φύση, μεταξύ μας, καθώς και με ανώτερες αξίες που ξεπερνούν τον βραχυπρόθεσμο υλικό ορίζοντα.
Ίσως, λοιπόν, αυτό που κάνει την περίπτωση του Καποδίστρια τόσο επίκαιρη δεν είναι η βιογραφία ενός ηγέτη, αλλά η ανάδειξη των αξιακών πυλώνων που ίσως να μπορούν ακόμα και τώρα να εμπνεύσουν τις σύγχρονες κοινωνίες να ξαναβρούν τον βηματισμό τους.
