Η Δράση του Ιερού Λόχου (1942-1945) κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου

Πηγή: https://methormisakathektou.blog

Γράφει: Ο Βλάσης Οικονόμου*

Πολιτικό και στρατιωτικό πλαίσιο

Μετά την κατάληψη της Ελλάδας από τα Γερμανικά Στρατεύματα (Ελληνογερμανικός Πόλεμος 1941) και την αμέσως μετά, περιώνυμη «Μάχη της Κρήτης» (Μάιος 1941), η Ελληνική Κυβέρνηση, που εγκαταστάθηκε στην Αίγυπτο, άρχισε τη σταδιακή συγκρότηση στρατιωτικών μονάδων από αξιωματικούς και οπλίτες, που διέφευγαν κατά καιρούς από την κατεχόμενη πατρίδα, και από Έλληνες του εξωτερικού, με σκοπό να αγωνιστούν στο πλευρό των συμμάχων.

Η πληθώρα όμως των αξιωματικών (σε σχέση με τους οπλίτες) που είχαν συρρεύσει στην Μέση Ανατολή και η έλλειψη επαρκών Μονάδων για να τους απορροφήσουν, οδήγησε τον Αντισμήναρχο Γεώργιο Αλεξανδρή να προτείνει μετά από ένα χρόνο (καλοκαίρι 1942) στον τότε Αντιπρόεδρο της Κυβέρνησης και Υπουργό Στρατιωτικών Παναγιώτη Κανελλόπουλο, τη συγκρότηση μιας μονάδας από αξιωματικούς, οι περισσότεροι από τους οποίους θα εκτελούσαν καθήκοντα οπλίτη.

Στη διαταγή που εξέδωσε ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος ως υπουργός Στρατιωτικών για τη συγκρότηση της νέας μονάδας αναφέρεται ότι: «Δεν είναι αξιοπρεπές για τους αξιωματικούς, οι οποίοι στερούνται διοίκησης σαν συνέπεια των πιεστικών περιστάσεων να περιμένουν σε ανέσεις και αφθονία την επιστροφή τους στο έδαφος της πεινασμένης πατρίδας. Κρίνεται, ότι ταξίδεψαν δια θαλάσσης ως εδώ για να πολεμήσουν. Αν τερματιστεί ο πόλεμος, χωρίς να έχουν δοκιμάσει το πυρ, στην ανάγκη σαν απλοί στρατιώτες, δεν θα αποφύγουν την υποψία, ότι η παρουσία τους στη Μέση Ανατολή ανταποκρίνεται σε άλλους σκοπούς, όπως προαγωγές χωρίς πολεμική δράση, είσπραξη μισθών χωρίς πολεμικό έργο, κ.λ.π.».

Συγκρότηση και ονομασία

Η πρόταση εκείνη έγινε αμέσως δεκτή και με τη θερμή συμπαράσταση του διοικητή της ΙΙης Ελληνικής Ταξιαρχίας, Συνταγματάρχη Αλκιβιάδη Μπουρδάρα, συγκροτήθηκε από εθελοντές, τον Αύγουστο του 1942, ο «Λόχος Επιλέκτων Αθανάτων» με προσωρινό διοικητή τον Επίλαρχο Στεφανάκη Αντώνιο και με αρχική δύναμη 200 αντρών (130 αξιωματικοί, 40 μάχιμοι οπλίτες και 30 βοηθητικοί). Η συγκρότηση του Λόχου έγινε στη Καφριόνα της Παλαιστίνης. Από την εποχή εκείνη άρχισε, αλλά συνεχίστηκε και αργότερα, η εθελουσία κατάταξη στον Ιερό Λόχο αξιωματικών και οπλιτών του Πολεμικού Ναυτικού και της Πολεμικής Αεροπορίας, όπως επίσης και ανδρών των Σωμάτων Ασφαλείας.

Ο Λόχος αυτός οργανώθηκε αρχικά ως «Λόχος Πολυβόλων», με προορισμό να προσκολληθεί στην ΙΙη Ελληνική Ταξιαρχία και, αφού μεταστάθμευσε (Σεπτέμβριος 1942) στο Μεάντι της Αιγύπτου, άρχισε ανάλογη εκπαίδευση στο εκεί Νεοζηλανδικό στρατόπεδο Πεζικού. Η μονάδα τέθηκε υπό τις διαταγές της βρετανικής μονάδας ειδικών αποστολών SAS και το πρόγραμμά της -που ήταν πρόγραμμα καταδρομών, δηλαδή ειδικών δυνάμεων- περιλάμβανε εκπαίδευση αλεξιπτωτιστή, χρήση εκρηκτικών υλών, θαλάσσια εκπαίδευση σε πλωτά καταδρομικά μέσα, εκμάθηση χρησιμοποίησης φίλιων και εχθρικών όπλων κ.λ.π.

Μετά την ολοκλήρωση της εκπαίδευσης, ο λόχος μεταστάθμευσε, την 1η Νοεμβρίου 1942, σε στρατόπεδο της περιοχής Καμπρέτ κοντά στη διώρυγα του Σουέζ, υπό τις διαταγές του 1ου Βρετανικού Συντάγματος Καταδρομών, για ειδική εκπαίδευση σε ποικίλα αντικείμενα. Από εδώ ο λόχος μετακινήθηκε τον Ιανουάριο του 1943, για να συμμετάσχει στις στρατιωτικές επιχειρήσεις της Δυτικής Ερήμου.

Λίγο αργότερα, ο νέος και οριστικός διοικητής του «Λόχου Επιλέκτων Αθανάτων», Συνταγματάρχης Πεζικού Χριστόδουλος Τσιγάντες (1897-1970), πέτυχε την μετονομασία της μονάδας του σε «Ιερόν Λόχον» (τον πέμπτο στην Ελληνική ιστορία) και την αλλαγή της αποστολής του.  Καθορίσθηκε τα μέλη της να φέρουν μπεζ μπερέ, με έμβλημα το ειδικό σήμα που έφεραν οι ιερολοχίτες στο στήθος τους με το αρχαίο σπαρτιάτικο ρητό «ή ταν ή επί τας».  

Έτσι, ύστερα από συνεργασία του Χριστόδουλου Τσιγάντε με τον τότε διοικητή του Βρετανικού Συντάγματος S.A.S (Special Air Service) Αντισυνταγματάρχη Ντέιβιντ Στέρλινγκ (David Stirling) και με την έγκριση του Ελληνικού Γενικού Στρατηγείου Μέσης Aνατολής, ο Ιερός Λόχος μεταστάθμευσε, το Νοέμβριο του 1942, στο Καμπρίτ της Αιγύπτου (έδρα και στρατόπεδο του S.A.S), τέθηκε υπό τη διοίκηση αυτής της Ειδικής Μονάδας και άρχισε να εκπαιδεύεται για εκτέλεση καταδρομικών επιχειρήσεων στα μετόπισθεν των εχθρικών δυνάμεων. Από τότε και μέχρι το καλοκαίρι του 1945, ο Ιερός Λόχος έδρασε στη Βόρεια Αφρική και στα νησιά του Αιγαίου Πελάγους.

Από τις 25 Δεκεμβρίου 1942, ο Αντισυνταγματάρχης Ντέιβιντ Στέρλινγκ (David Stirling) είχε θέσει την ιδέα ο Ιερός Λόχος να μετατραπεί σε μηχανοκίνητη μονάδα καταδρομών, εξοπλισμένη με τζιπ και τεθωρακισμένα. Η πρόταση έγινε δεκτή, εφόσον η μονάδα εξοπλιζόταν κατάλληλα και στελεχωνόταν με πρόσθετο προσωπικό. Αυτή η μεταμόρφωση επέτρεψε στον Ιερό Λόχο, όχι μόνο να λειτουργεί ως μονάδα αναγνώρισης αλλά και ως κανονική καταδρομική δύναμη, ικανή να εκτελεί επιχειρήσεις στα μετόπισθεν του εχθρού.

Στις 27 Ιανουαρίου 1943, ο Ιερός Λόχος, μετά από ειδική συγκρότηση και εκπαίδευση, ξεκίνησε για τη Δυτική Έρημο για εκτέλεση καταδρομικών επιχειρήσεων στα μετόπισθεν των συμπτυσσόμενων τμημάτων του Άξονα (Γερμανίας και Ιταλίας), σε συνεργασία με περιπόλους του Συντάγματος S.A.S. Όμως, η τότε πρόσφατη αιχμαλωσία του Αντισυνταγματάρχη Στέρλινγκ και οι βαριές απώλειες του S.A.S δεν επέτρεψαν στον Ιερό Λόχο να αναλάβει δράση σύμφωνα με την αρχική αποστολή του. Έτσι, ύστερα από πρόταση του Συνταγματάρχη Χριστόδουλου Τσιγάντε, ο διοικητής της 8ης Βρετανικής Στρατιάς, Στρατηγός Μπέρναρντ Μοντγκόμερυ (Bernard Montgomery), έθεσε τον Ιερό Λόχο, από τις 7 Φεβρουαρίου 1943, υπό διοίκηση της «Φάλαγγος των Ελευθέρων Γάλλων» του Στρατηγού Λεκλέρκ (Leclerc), για να χρησιμοποιηθεί σε αποστολές Ελαφρού Μηχανοκίνητου Ιππικού.

Στις 10 Μαρτίου 1943 και στην περιοχή Κσαρ-Ριλάν (Ksar Rillan) της Τυνησίας, δόθηκε η πρώτη ουσιαστική μάχη ανάμεσα στα εκεί αμυνόμενα γαλλοελληνικά τμήματα και σε μια ισχυρή μηχανοκίνητη φάλαγγα, η οποία τους επιτέθηκε. Η εχθρική δύναμη τελικά αναχαιτίσθηκε και έτσι καλύφθηκε η πορεία της φάλαγγας ελιγμού του 10ου αγγλονεοζηλανδικού Σώματος Στρατού, το οποίο παρέκαμπτε από το νότο την αμυντική γραμμή «Μαρέθ» (Mareth).

Επίσης, εκτέλεσε αποστολές αναγνώρισης, ενώ υπέστη και απώλειες (ανάμεσα σε αυτούς αγνοούμενοι). Στη συνέχεια συμμετείχε σε επιχειρήσεις απελευθέρωσης πόλεων, όπως η Σφαξ (9 Απριλίου 1943) και η Σους (12 Απριλίου 1943). Καθώς η σύγκρουση εξελισσόταν, ο Ιερός Λόχος συνέχισε να υποστηρίζει αναγνωριστικές αποστολές, έως την απόσυρσή του τον Απρίλιο του 1943 και την επιστροφή του στην Αίγυπτο, όπου θα αναδιατάσσονταν για επιχειρήσεις στο Αιγαίο.

Μετατόπιση στο Αιγαίο και Ο ρόλος στον νησιωτικό πόλεμο

Από τον Μάιο μέχρι τον Οκτώβριο 1943, ο Ιερός Λόχος, με προσωπικό που προοδευτικά έφτασε τους 314 άντρες, αφού αρχικά συγκεντρώθηκε στο στρατόπεδο Ελ Μπάσα (σύνορα Αιγύπτου – Παλαιστίνης), παρέμεινε στην Παλαιστίνη (σε διάφορα στρατόπεδα), όπου εκπαιδεύτηκε στα αλεξίπτωτα και τα πλωτά μέσα και ανασυγκροτήθηκε ανάλογα, προκειμένου να αναλάβει την εκτέλεση αποβατικών και αεροαποβατικών επιχειρήσεων στο Αιγαίο Πέλαγος, μαζί με άλλες Συμμαχικές Μονάδες. Σύμφωνα με την νέα του σύνθεση, οργανώθηκε σε μια Ομάδα Διοικήσεως, ένα τμήμα Βάσεως και τρία Τμήματα Καταδρομών (Ι, ΙΙ, ΙΙΙ).

Επιπλέον, κατά τις επιχειρήσεις στο Αιγαίο Πέλαγος, ο Ιερός Λόχος οργανώθηκε σε δύο τομείς δράσης. Πρώτος τομέας ήταν ο Βόρειος με επίκεντρο τα νησιά Σάμος, Ικαρία και τα βορειότερα νησιά — υπό την ευθύνη του Ιερού Λόχου. Επόμενος τομέας ήταν ο Νότιος με τα νησιά Κρήτη, Δωδεκάνησα, Κυκλάδες, όπου το έργο αναλάμβανε κυρίως η Βρετανική Ταξιαρχία Καταδρομών (Special Service Brigade). Ωστόσο, παρόλο που ο νότιος τομέας είχε αρχικά ανατεθεί σε βρετανικές δυνάμεις, ο Ιερός Λόχος τελικά ανέλαβε ενεργά επιχειρήσεις και στα Δωδεκάνησα, ως τμήμα καταδρομικής πίεσης κατά των γερμανικών φρουρών.

Για να ανταποκριθεί στις νέες ανάγκες, ο Ιερός Λόχος σχημάτισε τρία καταδρομικά τμήματα. Το πρώτο ήταν υπό τον Αντισυνταγματάρχη Ανδρέα Καλλίνσκη, το δεύτερο υπό τον Αντισυνταγματάρχη Τρύφωνα Τριανταφυλλάκο και το τρίτο υπό τον Ταγματάρχη Παύλο Δημόπουλο. Παρά τις διαχωρισμένες διοικήσεις, ο συνολικός διοικητής παρέμεινε ο Συνταγματάρχης Πεζικού Χριστόδουλος Τσιγάντε.

Δράση του Ιερού Λόχου στο Βόρειο Αιγαίο και στα Δωδεκάνησα

Κατά τις αποτυχημένες βρετανικές αποβατικές επιχειρήσεις που διεξήχθησαν το φθινόπωρο του 1943 στα Δωδεκάνησα και στο ανατολικό Αιγαίο, με την υποστήριξη του βρετανικού και του ελληνικού ναυτικού (Αντιτορπιλικό «ΑΔΡΙΑΣ»), και παρά την έλλειψη δυνάμεων που αντιμετώπιζαν, απέφυγαν να χρησιμοποιήσουν ελληνικές μονάδες -με εξαίρεση τον Ιερό Λόχο στη Σάμο και στη Λέρο και αυτό αρκετά αργά μετά την έναρξη των μαχών- με το πρόσχημα ότι θα επηρεαζόταν αρνητικά η ομαλή συνεργασία τους με τους Ιταλούς, που είχαν συνθηκολογήσει στις 8 Σεπτεμβρίου 1943.

Δύο περίπου μήνες μετά την συνθηκολόγηση της Ιταλίας, ο Ιερός Λόχος μεταφέρθηκε στη Σάμο -πολύ αργά, λόγω των αντιδράσεων των Βρετανών- σε δύο κλιμάκια. Το ένα ρίχτηκε με αλεξίπτωτα και το άλλο μεταφέρθηκε με πολεμικά πλοία (30 Οκτωβρίου – 1 Νοεμβρίου 1943), ενώ βρετανικά τμήματα κατέλαβαν τη Δωδεκάνησο. Μετά όμως την αποτυχία της προσπάθειας των Βρετανών για «Διάνοιξη του Αιγαίου» μέχρι τη Μαύρη Θάλασσα και μετά την άρνηση της Τουρκίας να μπει στον πόλεμο, τα Συμμαχικά στρατεύματα εγκατέλειψαν τη Δωδεκάνησο και ο Ιερός Λόχος τη Σάμο και μεταφέρθηκε, μέσω Τουρκίας, στην Αίγυπτο και την Παλαιστίνη (19 Νοεμβρίου 1943).

Ο Ιερός Λόχος συνέχισε μέχρι το τέλος του Ιανουαρίου 1944, την ειδική εκπαίδευσή του στα πλωτά μέσα, στις αναρριχήσεις και στις χιονοσκέπαστες περιοχές, με σκοπό την απόβασή του στην κατεχόμενη τότε Ελλάδα. Με το τέλος όμως της περιόδου εκείνης, η αποστολή του άλλαξε σε αντίστοιχη Μονάδας Καταδρομών, η οποία επρόκειτο να δράσει στο Αιγαίο Πέλαγος, σε συνεργασία με βρετανικά ταχύπλοα σκάφη και με καΐκια του ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού (Βασιλικό Ναυτικό). Έτσι τέθηκε από τις αρχές του Φεβρουαρίου 1944, υπό τη διοίκηση των Βρετανικών «Δυνάμεων Καταδρομών» (“Raiding Forces”).

Στις 7 Φεβρουαρίου, το πρώτο (Iο) τμήμα του Ιερού Λόχου αναχώρησε για καταδρομικές επιχειρήσεις στο Βόρειο Αιγαίο Πέλαγος (Σάμο, Ψαρά, Μυτιλήνη, Χίο κλπ), όπου και έφτασε μετά ένα μήνα, ενώ το δεύτερο Τμήμα (ΙΙο) εγκαταστάθηκε στα Δωδεκάνησα με τον ίδιο ρόλο από τα τέλη Μαΐου. Στο μεταξύ, με διαταγή του Υπουργείου Στρατιωτικών, ο Ιερός Λόχος αναπτύχθηκε (Απρίλιο 1944) σε Σύνταγμα, με ανάλογη αύξηση της δύναμής του σε 1.000 περίπου άντρες και τις απαιτούμενες τροποποιήσεις στην οργάνωσή του. Μετά την απελευθέρωση της ηπειρωτικής Ελλάδας (Οκτώβριος 1944), ο Ιερός Λόχος αναπτύχθηκε στα νησιά του Αιγαίου Πελάγους και σε μερικά της Δωδεκανήσου και μέχρι το Μάιο του 1945 συνέχισε να προσβάλει με καταδρομικές ενέργειες τις γερμανικές φρουρές, που είχαν αποκοπεί στα νησιά, κατά την αποχώρηση των Γερμανών από την Ελλάδα.

Από τις πολλές και τολμηρές επιχειρήσεις που εκτέλεσε ο Ιερός Λόχος στο Αιγαίο Πέλαγος και τα Δωδεκάνησα κατά την περίοδο 1943-45, οι σπουδαιότερες ήταν οι παρακάτω:

• Νήσος Σάμος, 1-17 Νοεμβρίου 1943. Επιτυχής από αέρα και θάλασσα απόβαση στη νήσο Σάμο και οργάνωση της άμυνας της εναντίον των Γερμανών. Καταδρομή 31 Ιερολοχιτών στη νήσο Σάμο με αποστολή την καταστροφή εχθρικών στόχων.
• Νήσος Μυτιλήνη, 3 Απριλίου 1944. Καταδρομική επιχείρηση αντιπερισπασμού στη Νήσο Μυτιλήνη από τμήμα 30 αξιωματικών και οπλιτών.
• Νήσος Σύμη, 13/15 Ιουλίου 1944. Από τις πιο διακεκριμένες επιχειρήσεις σε συνεργασία με τη βρετανική Special Boat Service (SBS). Καταδρομική επιχείρηση μεγάλης κλίμακας από μικτό ελληνοβρετανικό συγκρότημα εναντίον της ισχυρής εχθρικής φρουράς της νήσου Σύμης, με σκοπό την εξουδετέρωση της και την καταστροφή στόχων (εγκαταστάσεων, πλωτών μέσων). Κατά την επιδρομή, οι Ιερολοχίτες μαζί με τους Βρετανούς αιφνιδίασαν τις δυνάμεις του Άξονα, κατέλαβαν εγκαταστάσεις και προκάλεσαν σημαντικές ζημιές. Η Σύμη αποτέλεσε σημείο κορυφαίας στρατηγικής σημασίας λόγω της εγγύτητας με τη Ρόδο και της σημασίας της ως ναυτικού ορμητηρίου. Η επιχείρηση «Tenement» στις αρχές 1945 περιελάμβανε αποβατικές ενέργειες και καταδρομές με συμμετοχή του Ιερού Λόχου και των βρετανικών δυνάμεων. Οι επιχειρήσεις περιλάμβαναν σαμποτάζ εγκαταστάσεων, καταστροφή επικοινωνιακών κέντρων και περιπολίες κατά μήκος της ακτής. Η πίεση αυτή οδήγησε στην παράδοση των γερμανικών δυνάμεων, μειώνοντας την ανάγκη για μεγάλες μάχες και περιορίζοντας τις απώλειες.
• Νήσος Κάλυμνος. Στην Κάλυμνο, οι επιχειρήσεις περιορίστηκαν σε περιπολίες και αναγνώριση θέσεων. Ο Ιερός Λόχος αξιοποίησε τη γνώση κατοίκων της περιοχής για τη δημιουργία ασφαλών διαδρομών και κρυφών σημείων βάσης. Η παρουσία τους περιόρισε τη δραστηριότητα των κατοχικών δυνάμεων και συνέβαλε στην προετοιμασία της μεταπολεμικής ελληνικής διοίκησης.
• Νήσος Κάρπαθος, Αύγουστος 1944. Η Κάρπαθος, λόγω της γεωγραφικής απομόνωσης και της περιορισμένης γερμανικής παρουσίας, αποτέλεσε στόχο περιορισμένων επιχειρήσεων αναγνώρισης και περιπολιών. Ο Ιερός Λόχος αξιοποίησε τη γνώση των κατοίκων της περιοχής για να δημιουργήσει δίκτυα παρακολούθησης και να προετοιμάσει τα εδάφη για ενδεχόμενη επέμβαση σε περίπτωση αντίστασης ή σύγκρουσης με τις δυνάμεις κατοχής. Η παρουσία του Λόχου στην Κάρπαθο συνέβαλε στην ομαλή μετάβαση της διοίκησης στα ελληνικά χέρια μετά τη λήξη του πολέμου. Σύμφωνα με αναφορές, ομάδα Ιερολοχιτών έπεσε σε ναρκοπέδιο, υπήρξε ένας νεκρός και τραυματίες, ενώ κάποιοι κατάφεραν να δραπετεύσουν.
• Νήσος Κως, 7 Σεπτεμβρίου 1944. Η Κως αποτέλεσε βασικό στόχο των επιχειρήσεων. Η μονάδα χρησιμοποίησε μικρά σκάφη για αποβάσεις και περιπολίες στις ακτές, όπου πραγματοποιήθηκαν επιθέσεις σε φυλάκια και εγκαταστάσεις του Άξονα. Οι νυχτερινές επιχειρήσεις, σε συνδυασμό με πληροφορίες από τοπικούς κατοίκους, επέτρεψαν στον Ιερό Λόχο να περιορίσει τη γερμανική κινητικότητα και να διασφαλίσει κρίσιμες γραμμές επικοινωνίας. Οι απώλειες ήταν περιορισμένες, αλλά η ψυχολογική επίδραση στην κατοχική φρουρά υπήρξε σημαντική. Οι ιερολοχίτες υπό τον υπολοχαγό Έρσελμαν ανατίναξαν φυλάκιο στο Θυμιάνο της Κω, αφού εξουδετέρωσαν τη μικρή γερμανο-ιταλική φρουρά.
• Νήσος Λέρος. Στη Λέρο, το 1944–1945, ο Ιερός Λόχος συνεργάστηκε στενά με βρετανικές δυνάμεις και δυνάμεις της SAS. Οι επιχειρήσεις περιλάμβαναν καταδρομικές ενέργειες σε παράκτια φυλάκια και υποδομές επικοινωνίας. Η συνεργασία με τον τοπικό πληθυσμό παρείχε πληροφορίες και βοήθεια στις κινήσεις των Ιερολοχιτών, ενώ η παρουσία τους εμπόδισε την ανάπτυξη γερμανικών αντεπιθέσεων. Η Λέρος αποτέλεσε σημαντικό σημείο για τον έλεγχο των μεταφορών μεταξύ Δωδεκανήσων και ανατολικής Μεσογείου.
• Νήσος Μύκονος, 24/25 Σεπτεμβρίου 1944. Καταδρομή στη νήσο Μύκονο από 25 Ιερολοχίτες εναντίον της εκεί γερμανικής φρουράς. Στις 28 Σεπτεμβρίου 1944, ο Ιερός Λόχος εισήλθε στη Μύκονο και επιτέθηκε στη φρουρά των Γερμανών.
• Νήσος Νίσυρο, 11 Φεβρουαρίου 1945. Καταδρομή αποσπάσματος 114 Ιερολοχιτών στη Νίσυρο, με σκοπό την παράδοση της φρουράς της.
• Νήσος Τήνος, 28 Φεβρουαρίου 1945. Καταδρομική επιχείρηση μεγάλης κλίμακας από ισχυρό συγκρότημα 513 αντρών, προς κατάληψη και απελευθέρωση της Τήνου.
• Νήσοι Ρόδο και Αλιμιά ,1/2 Μαΐου 1945. Σύμφωνα με τη διοίκηση του Ιερού Λόχου, υπήρξαν επιχειρήσεις στη Ρόδο και Αλιμιά (1–2 Μαΐου 1945). Η Ρόδος αποτέλεσε το πρώτο και σημαντικότερο σημείο ενδιαφέροντος για τον Ιερό Λόχο. Τον Μάρτιο του 1945, τμήματα της μονάδας πραγματοποίησαν νυχτερινές περιπολίες κατά μήκος των ακτών, αναγνωρίζοντας θέσεις γερμανικών φρουρών και υποδομών επικοινωνίας. Στις 27 Απριλίου, περίπου 217 Ιερολοχίτες, χωρισμένοι σε πέντε ομάδες, εξαπέλυσαν καταδρομική επιχείρηση εναντίον παράκτιων φυλακίων, καταστρέφοντας σημεία ελέγχου και θέτοντάς τα εκτός λειτουργίας. Οι ενέργειες αυτές οδήγησαν στην αποδυνάμωση των γερμανικών δυνάμεων και συνέβαλαν στη μετέπειτα παράδοσή τους. Η στρατηγική παρουσία της μονάδας ενίσχυσε το ηθικό των κατοίκων και απέτρεψε ενδεχόμενα αντίποινα, ενώ οι περιπολίες συνέβαλαν στην ασφάλεια των ελληνικών και συμμαχικών μεταφορών προς το νησί.
• Νήσος Μήλος, 3/4 Μαΐου 1945. Η ελευταία καταδρομική ενέργεια πραγματοποιήθηκε στη  Μήλο.

Επιπρόσθετα εκτός από την άμεση  εμπλοκή σε μάχες, ο Ιερός Λόχος ανέλαβε σαμποτάζ, υπονόμευση και άλλες στοχευμένες ενέργειες. Στην Τήλο κατέστρεψε τηλεφωνικές εγκαταστάσεις και υποβρύχια καλώδια επικοινωνίας που συνέδεαν το νησί με άλλα Δωδεκάνησα, διαταράσσοντας τη διοίκηση και επικοινωνία των εχθρικών δυνάμεων. Η συνεχής παρουσία και πίεση του Ιερού Λόχου περιόριζε τις δυνατότητες των γερμανικών φρουρών, ιδιαίτερα καθώς οι τελευταίες είχαν απομονωθεί την περίοδο της αποχώρησης των δυνάμεων του Άξονα.

Στις αρχές του 1945, οι γερμανικές δυνάμεις που βρίσκονταν ακόμη στο Αιγαίο κατείχαν τα Χανιά και το βορειοδυτικό τμήμα της Κρήτης, στις Κυκλάδες τη νήσο Μήλο και από το σύμπλεγμα των Δωδεκανήσων τη Ρόδο, την Τήλο, την Κω, την Κάλυμνο και τη Λέρο. Η Ανώτατη Γερμανική Διοίκηση, αδυνατώντας να αποσύρει τις φρουρές της από τις νήσους αυτές, ένεκα της συμμαχικής δραστηριότητας στο Αιγαίο και των καταδρομικών επιχειρήσεων του Ιερού Λόχου, αναγκάσθηκε να αναβάλει την εκκένωσή τους.

Παράλληλα, αποβλέποντας σε σχετικά μακρόχρονη παραμονή και προβολή αντιστάσεως στις κατεχόμενες αυτές νήσους, έδωσε οδηγίες στις φρουρές τους για ανάλογη προσαρμογή του αμυντικού συστήματος. Ο Ιερός Λόχος εκτέλεσε 207 περιπολίες καταδρομών και 33 καταδρομικές επιχειρήσεις στο Αιγαίο (συμπεριλαμβανομένων νησιών των Δωδεκανήσων) κατά την περίοδο 7 Φεβρουαρίου 1944 έως 9 Μαΐου 1945.

Οι απώλειες του Ιερού Λόχου, από την εποχή της συγκρότησής του μέχρι το τέλος των επιχειρήσεών του στη Δωδεκάνησο, ανήλθαν σε 25 νεκρούς (16 Αξιωματικούς – 9 οπλίτες), 56 τραυματισθέντες (28 Αξιωματικούς-28 οπλίτες), 3 εξαφανισθέντες και 29 αιχμαλώτους.

Μετά από την Ημερήσια Διαταγή του Διοικητή του Ιερού Λόχου, Συνταγματάρχη (ΠΖ) Χριστόδουλου Τσιγάντε και έγκριση του Ελληνικού Επιτελείου Μέσης Ανατολής απονεμήθηκε το Διάσημο Ιερού Λόχου στους Αξιωματικούς και Οπλίτες του Ιερού Λόχου την περίοδο 1942-1945. Το Διάσημο ήταν κατασκευασμένο από χαλκό, ενώ κάποιες φορές ήταν επιχρυσωμένο. Το σχέδιο ήταν όμοιο με του Πολεμικού Σταυρού 1917. Είχε την μορφή κατακόρυφου ξίφους που επικαθόταν σε κυκλικό δάφνινο στεφάνι, ενώ πίσω από το ξίφος, σε οριζόντια πλάκα, ήταν χαραγμένη η φράση «Ή ΤΑΝ Ή ΕΠΙ ΤΑΣ», όρκος που συνόδευε τους Σπαρτιάτες οπλίτες πριν αναχωρήσουν για τη μάχη.

Στην πίσω πλευρά σε οριζόντια πλάκα αναγράφεται η φράση «ΙΕΡΟΣ ΛΟΧΟΣ» και κάτω από αυτή «1942». Απονεμήθηκε μόνο κατά την περίοδο 1942-1945 και φερόταν στο δεξιό μέρος του στήθους. Η μονάδα διαλύθηκε στις 7 Αυγούστου 1945, οπότε έγινε και η παρασημοφόρηση της σημαίας από τον Αντιβασιλέα Αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό. Οι υπηρετήσαντες στον Ιερό Λόχο στρατιωτικοί και άνδρες των Σωμάτων Ασφαλείας συνέχισαν να φέρουν το Διάσημο στις στολές τους και μετά τη διάλυση του Ιερού Λόχου.

Επιπτώσεις για την ελληνική κυριαρχία

Η συνεχής παρουσία του Ιερού Λόχου στα Δωδεκάνησα, σε συνδυασμό με καταδρομικές επιχειρήσεις και παρεμβάσεις επικοινωνίας (π.χ. σαμποτάζ), συνέβαλε καθοριστικά στην εδραίωση της ελληνικής πλευράς. Στον μεταπολεμικό σχεδιασμό, η δράση της μονάδας λειτουργούσε ως de facto απόδειξη ελληνικής αποφασιστικότητας και ικανότητας να αναλάβει τον έλεγχο των νησιών, πριν την επίσημη ενσωμάτωσή τους στην Ελλάδα. Η σημασία αυτή ήταν και πολιτική. Τα Δωδεκάνησα ενσωματώθηκαν επίσημα στην Ελλάδα το 1947–1948 μέσα από διεθνείς διαπραγματεύσεις και η παρουσία του Ιερού Λόχου ενίσχυσε το αίσθημα ελληνικής κυριαρχίας και νομιμοποίησης.

Συμπέρασμα

Ο Ιερός Λόχος (1942–1945) αποτελεί μία από τις πιο σημαντικές μονάδες του ελληνικού εξόριστου στρατού στον Β′ Παγκόσμιο Πόλεμο. Από τη γέννησή του στη Μέση Ανατολή, μέσα από τις επιχειρήσεις στη Βόρεια Αφρική και, κυρίως, τη δράση του στο Αιγαίο και στα Δωδεκάνησα, ο Ιερός Λόχος επέδειξε υψηλή επιχειρησιακή ικανότητα, αντοχή και στρατιωτικό ηρωισμό.

Η συμβολή του στην απελευθέρωση των Δωδεκανήσων ήταν καθοριστική: όχι μόνο ως δύναμη μάχης, αλλά και ως παράγοντας νομιμοποίησης της ελληνικής κυριαρχίας, σε μια κρίσιμη περίοδο πριν από την επίσημη ενσωμάτωση των νησιών στην Ελλάδα. Οι καταδρομικές επιχειρήσεις, οι περιπολίες και οι επιχειρήσεις σαμποτάζ απέδειξαν ότι μια μικρή αλλά καλά εκπαιδευμένη μονάδα μπορεί να έχει σημαντικό αντίκτυπο.

Η κληρονομιά του Ιερού Λόχου συνεχίζει να ζει: η δράση του έχει λάβει τη θέση της στη συλλογική μνήμη και αποτέλεσε θεμέλιο λίθο για τις σύγχρονες ελληνικές ειδικές δυνάμεις. Οι θυσίες και η αφοσίωση των Ιερολοχιτών προσφέρουν ένα διαχρονικό παράδειγμα στρατιωτικού αλτρουισμού και πατριωτισμού.

Βιβλιογραφία

Βλαχοσταθόπουλος, Α.Γ. (2006). Ιερός Λόχος 1942–1945. Αθήνα: Ελεύθερη Σκέψις

Κουτρουλάκης Κωνσταντίνος, (2021), Μικρά Κομμάτια Ελληνικής Ιστορίας, Στρατιωτικά Μετάλλια & Διάσημα από το 1821 έως και το 1973, ΥΙΝ, Αθήνα.

Μανέτας, Ι.Κ. (1978). Ιερός Λόχος 1942–1945. Β΄ έκδοση. Αθήνα: Εκδόσεις Ιστορίας

Ο Ελληνικός Στρατός στη Μέση Ανατολή (1995) (1941 – 1945) (Ελ Αλαμέιν – Ρίμινι – Αιγαίο), Αθήνα, ΓΕΣ/ ΔΙΣ.

*Ιστορικός στην Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού